Eğitim ortamlarında öğrencilerin öğretim programları, günlük yaşamı ve sonraki yaşantılar arasındaki bağları kurabilmeleri için temel kavramlara sahip olmaları gerekir. Öğrenciler kavramları tüm özellikleri ile öğrenmeden önce karşılaştıkları nesne ya da olguları tanımayı, birbirine benzer özellikte olanları eşlemeyi ve diğer nesnelerden ayırt etmeyi öğrenmektedir. Bir kavramın ayırt edici özellikleri vurgulandığında çocuklar kavramın hangi niteliğinin vurgulandığını öğrenir ve kavramın kullanımını genişletebilir; böylece dil gelişimi sağlanmış olur. Yani kavram öğretiminde örneğe benzeyen her şey kavramın bir örneği olarak kabul edilir, örneğe benzemeyen her şey ise örnek dışı olarak ayırt edilir. Buradan da anlayacağımız üzere kavramların ilişkili ve ilişkisiz örnekleri vardır.

Örneğin ilkokulda bir kaynaştırma sınıfında öğretmen Fen Bilimleri 4. Sınıf dersi kapsamında ‘canlılar ve özellikleri’ konusunu işlemektedir ve kaynaştırma öğrencisinin BEP’inde “Kedileri tanır ve ayırt edici özelliklerini bilir.”  şeklinde alt kazanımı bulunmaktadır. Öğretmen bu kazanımı temel alarak öğretim planını yapar. Kedi denildiğinde aklımıza dört ayaklı, tüylü bir hayvan gelmektedir. Ancak köpek de dört ayaklı ve tüylüdür, kaplan da. O halde kediyi diğerlerinden ayırt eden ve kediyi kedi yapan niteliği yani ilişkili niteliği nedir? Miyav, diye ses çıkarması yani sesidir. Küçük kedi, gri tüylü kedi olması, ya da siyah olması ise ilişkisiz niteliklerdir.

Başka bir örnek vermek gerekirse yine kaynaştırma sınıfında bulunan 2. Sınıf öğrencimize Matematik dersi kapsamında “3” rakamını öğretmek istiyoruz ve öğrencinin BEP planına göre öğretim planı oluşturuyoruz. Kavramın ilişkili niteliği olarak öğrencinin önüne “üç elma, üç fasulye, üç ataç” konulabilir. İlişkisiz örnek olarak da “kağıda roman rakamı ile üç, yazı ile üç, kırmızı kalem ile üç” yazılabilir.

Bu özellikler sayesinde öğrenciler kavramın yapısına göre özelliklerini öğrenir. Aynı zamanda kavram öğretiminde kavramların örneklerinin benzerliği kavramın olumlu ve olumsuz örneklerini oluşturur. Örneğin üçüncü sınıfta olan kaynaştırma öğrencimize hayat bilgisi dersi kapsamında taşıtlar konusunu öğretmek istiyoruz. İlk olarak olumlu örnek (kavramı tanımlayan nitelik); otobüs, tren, kayık ve uçağı örnek veririz. Daha sonra öğrenciye olumsuz örnekleri (kavramı tanımlamayan nitelik); saç tokası, patika, yol gibi kavramları sunarız. Kavramın olumlu ve olumsuz örnekleri somutlaştırılarak aynı biçim içinde ve karışık olarak sunulduğunda, öğrencinin kavramı tanımlayan nitelikleri daha kolay bulması nedeniyle kavramı öğrenmesi kolaylaşmaktadır. Örneğin öğrencimize meyve kavramı öğretilmek istenirse; olumlu örnekler: elma, muz, karpuz, erik (meyve örnekleri);  olumsuz örnekler; papağan, masa, resim, patlıcan (meyve olmayan örnekler) sunulabilir.

Bu örneklendirmelerden sonra; kavramları belirli bir taksonomiye göre öğrencilere kazandırmak gerekir. Kavramlar öğretilirken basitten karmaşığa, kolaydan zora, somuttan soyuta olacak şekilde birbirinin ön koşulu olacak nitelikte öğretim yapılır.

Örneğin 6. Sınıf öğrencimize canlılar ve özellikleri konusunu öğretmek istiyoruz. Yukarıda örneklerini verdiğimiz kedi kavramını taksonomik düzeyde ayırdığımızı düşünelim.

“Hayvan”

İlişkili nitelikleri; Hareket etme yeteneği olan insan dışındaki canlılar. (1)

İlişkisiz nitelikleri; Yetiştirilmesi sonucunda, davranışları büyük oranda insanlar tarafından kontrol altına alınabilmesi, havlaması, koku alması, kuyruğunu sallaması, cinsi, tüy rengi, kulakları biçimi olması

“Evcil Hayvan” 

İlişkili nitelikleri; Hareket etme yeteneği olan insan dışındaki canlılar,(1) yetiştirilmesi sonucunda, davranışları büyük oranda insanlar tarafından kontrol altına alınabilmesi (2)

İlişkisiz nitelikleri; Havlaması, koku alması, kuyruğunu sallaması, cinsi, tüy rengi, kulaklarının biçimi

“Kedi”

İlişkili nitelikleri; Hareket etme yeteneği olan insan dışındaki canlılar (1), yetiştirilmesi sonucunda, davranışları büyük oranda insanlar tarafından kontrol altına alınabilmesi (2),  miyavlaması, dilinin tırtıklı olması (3)

İlişkisiz Nitelikleri; Cinsi, tüy rengi, kulaklarının biçimi

En üst düzeydeki hayvan kavramının ilişkisiz nitelikleri çok sayıdadır.

Buna karşılık köpek kavramının ilişkili nitelikleri fazladır.

Aşama sırası yükseldikçe ilişkili nitelikler, ilişkisiz niteliği özelliği kazanır ki, buda kavramın öğrenilmesini güçleştirir.

Kavram öğretiminde en önemli basamak öğretim yönteminin belirlenerek sürecin yazılması ve uygulanmasıdır. Etkili öğretim yöntemi seçilirken; hedeflenen kavramın özelliği, öğrencinin özelliği, öğretime ayrılacak süre ve öğretmenin yeterliliği dikkate alınır. Yapılan çalışmalar ve bilimsel dayanaklı uygulamalar incelendiğinde kavram öğretiminde en çok doğrudan öğretim yöntemi, yanlışsız öğretim yöntemi ve basamaklandırılmış öğretim yöntemi kullanılmaktadır. Bununla birlikte kaynaştırma sınıfının durumu dikkate alınarak bu yöntemlerden biri seçilebileceği gibi sadece yaygın olarak kullanılan ve etkililiği belirlenmiş olan doğrudan öğretim yöntemi de seçilebilir.