Özel eğitimin yasası olan 573 sayılı KHK’de “Kaynaştırma”, özel eğitim gerektiren bireylerin diğer bireylerle karşılıklı etkileşim içinde bulunmalarını sağlamak ve eğitim amaçlarını en üst düzeyde gerçekleştirmek için geliştirilmiş eğitim ortamları olarak tanımlanır. Buna göre temel amaç bir sonraki öğrenime hazırlamaktır. Yine özel eğitimin ilkelerinde özel eğitime erken başlamanın esas olduğu vurgulanır. Özel eğitimi erken başlamanın Anlamı öğrencinin özel gereksinim tanısını alır almaz başlama anlamına gelir. Bu durum doğumdan hemen sonra ortaya çıkabileceği gibi Çocuk ilkokula başladığında da ortaya çıkabilir. Dolayısıyla özel eğitim sürecini 0-3 yaş arasında aile eğitimi olarak düşünmek üç yaşından sonra ise Formal Eğitim kapsamında düşünmek gerekir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği 11 maddesi eğitim tür ve kademelerindeki özel eğitim hizmetlerini tanımlar. Buna göre 0-36 aylık özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için erken çocukluk dönemi hizmetleri ailenin bilgilendirilmesi ve desteklenmesi şeklinde yürütülür. Özel Eğitimde zorunlu eğitim çağı 36 ayını tamamlayan özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için başlar.  Buna göre okul öncesi eğitim zorunludur.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği üçüncü bölümünde erken çocukluk dönemi eğitimi ile ilgili maddeler bulunmaktadır.  Madde 12’ye göre 0-36 Aylık özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için erken çocukluk dönemi eğitim hizmetleri il veya ilçe Özel Eğitim Hizmetleri kurul kararı ile özel eğitim okulları okul öncesi eğitim kurumları bünyesinde anasınıfı bulunan eğitim kurumları ile çocuk ve ailenin ihtiyaçları doğrultusunda evlerde de yürütülür.

5. Video: Araştırma Merkezi’nde bir uzmanla söyleşi

 soru 1-Bir öğrenci tanı aldığı anda itibaren okul öncesi eğitime nasıl yönlendirilir?

2- 0-3 yaş arasında çocukların ailelerine ne tür hizmetler sunulur?

3- 36 ayını tamamlayan Çocukların okul öncesi eğitime başlaması için alınan önlemler nelerdir?

(Söyleşi sırasında arka planda okul öncesi özel eğitim ondan görüntüler yer alabilir.)

Erken çocukluk döneminde aile, çocuğun gelişimi ve eğitimiyle ilgili bir kurumdan hizmet alıyorsa, ki bu konuda çalışan özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri bulunmaktadır. Bu merkezlerde ya da ailenin eğitim aldığı diğer kurumlar aileyi zaman geçirmeden Rehberlik Araştırma Merkezine yönlendirmelidir.

Okul öncesi eğitime başlama yaşı gelmiş özel eğitim gerektiren çocuğun ailesi rehberlik araştırma merkezine gelerek çocuğunun değerlendirilmesi ve yerleştirme kararının alınması için başvuru yapabilir. Ancak çoğunlukla aileler süreçten haberdar olmadıklarından ya da çocuklarının tanı almasını onların üzerinden hiç silinmeyecek bir etiket gibi düşünmelerinden bu süreci geciktirebilmektedir. Aynı zamanda çocuğuna tanı konduğunda tanının onun ileriki yaşamında etkili olacağı düşüncesinden erken dönemde özel eğitime başlayamamaktadır.

DİKKAT unutulmamalıdır ki 36 ayını dolduran özel gereksinimli çocuklar için okul öncesi eğitim zorunludur.

Ancak Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinin 34. Maddesi okullara kayıt kabul ve nakil işlemleriyle ilgilidir. Buna göre;

Kayıt kabul ve nakil işlemleri

MADDE 34 –

Okul öncesi eğitim kurumları, ilkokullar ile özel eğitim programı uygulayan ortaöğretim kademesindeki okullara özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin kaydı yıllık çalışma takviminde belirlenen süreye bakılmaksızın yapılır.

(2) Özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin okul öncesi eğitim kurumları ve ilkokullara kayıtlarında il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu tarafından yerleştirme kararı alınmış olması şartı aranmaz. Ancak bu bireyler için yerleştirme kararı alınması konusunda okul yönetimi gerekli işlemleri başlatır. Öğrencinin kayıtlı olduğu okul, yerleştirme kararına uygun ise öğrenci bulunduğu okulda öğrenimine devam eder. Farklı bir yerleştirme kararı olması hâlinde öğrencinin yerleştirme kararına uygun okula nakli ya da geçişi konusunda gerekli işlemler yapılır.

(3) Mecburi ilköğretim çağında olup ulusal adres veri tabanındaki bilgiler esas alınarak e-Okul Sistemi üzerinden okullara kaydı yapılmış olan özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu kararı doğrultusunda diğer okullara nakil yoluyla geçişleri sağlanır.

(4) Kayıtların yapıldığı yılın eylül ayı sonu itibarıyla 36 ayını tamamlayan ve 66 ayını doldurmayan çocukların kaydı özel eğitim anaokuluna ya da özel eğitim anasınıflarına yapılır.

DİKKAT – Özel eğitime ihtiyacı olan bireylerin okul ve kurumlara kayıtlarında özel eğitim hizmetleri kurulu tarafından yerleştirme kararı alınmış olması şartı aranmaz.

6. Video: Bir aileyle röportaj. Çocuğunuzun okul öncesi eğitim kurumuna kaydını nasıl gerçekleştirdiniz?

Kayıt sırasında yaşadığınız sorunları paylaşır mısınız?

Çocuğun aile yanından okul öncesi özel eğitime başlaması onun için yeni bir ortam, yeni kişiler ve yeni kurallar anlamına gelmektedir. Aktaş, Kot ve Yıkmış’ın aktardığına göre geçiş, bebeklik ve yetişkinlik arasında var olan ve insan yaşamında önemli yeri olan ortam, bir durum veya rolden bir diğerine geçerken yaşanan süreci içermektedir. Geçiş bir okuldan başka bir okula ya da alınan bir hizmetten başka bir hizmete hareket etmesidir. Çocuğun ve ailenin tüm bu yeniliklere hazırlanabilmesi için planlama yapılması gerekir. Buna Bireyselleştirilmiş Geçiş Planı (BGP) denir. Geçiş hizmetleri: Bir grup özel gereksinimli okuldan okul sonrası etkinliklere, ortaöğretim sonrası eğitim dahil, istihdam, bağımsız yaşam ve toplum yaşamına katılımına hareketini kolaylaştırmak için düzenlenmiş etkinlikler bütünüdür (Heward, 2013).

Okullar ve hizmetlerarası geçişten daha farklı olarak bireyselleştirilmiş geçiş planları yapılır. BGP öğrencinin dört alanda (istihdam, lise sonrası eğitim, barınma ve serbest zaman ve eğlence) okul sonrası sonuçlara ve öğretim programlarına destek olarak hedeflerine ulaşmasına yardımcı olmak amacıyla 16 yaş itibariyle her bir öğrenci için hazırlanan bireyselleştirilmiş eğitim programıdır (Heward, 2013). BGB öğrencileri okul sonrası yaşama ve yetişkinliğe hazırlamayı amaçlar. BGP bir meslek okulu, mesleki eğitim kursu, yüksekokul gibi öğrencinin gereksinimlerine, tercihlerine, ilgi ve yeteneklerine uygun olarak karşılaşacağı seçeneklere hazırlık amacıyla yapılır.

7. Video röportaj: Kaynaştırma ortaokulunda bir rehber öğretmenle görüşme

Soru1: Kaynaştırma öğrencilerinize ne tür hizmetler sunuyorsunuz?

Soru 2: Onların ortaöğretime ya da mesleki eğitime yönlendirilmesi için neler yapılabilir?

EK OKUMA https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/988314

Her bir öğrenci için geçiş planları hazırlanırken bireyin eğitim, öğretim, istihdam, bağımsız yaşam becerileriyle ilgili, yaşına uygun geçiş değerlendirmeleri ölçülebilir okul sonrası hedefler şeklinde planlanmalıdır. Aynı zamanda bireyin belirlenen hedeflere ulaşma ölçütlerine de yer verilmelidir.  Bir geçiş planı yapma süreci altı adımdan oluşmaktadır (Heward, 2013):

1. Çocuğun Yaşına Uygun Geçiş Değerlendirmesi
2. Ölçülebilir Okul Sonrası Hedefler
3. Geçiş Hizmetlerini Tanımlama
4. Okul Sonrası Hedefleri Destekleyecek Yıllık Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Geliştirme
5. Geçiş Hizmetleriyle Yetişkin Hizmetleri Sunan Kuruluşlarla Koordinasyonu Sağlama
6. Öğrenciye Performans Özetini Sunma

Çocuğun Yaşına Uygun Geçiş Değerlendirmesi

Geçiş planlaması yapılırken öğrencinin kendini nasıl gördüğü ve geleceğe yönelik hedefleri sorgulanır. Bunun yanı sıra var olan yetenekleri, ilgileri, bireyin kendini yeterli gördüğü gibi alanlar ortaya konur. Bireyin yaşam doyumu, kendini mutlu hissettiği sorgulanır. Ayrıca halihazırda okul çevresindeki ve bulunduğu toplumdaki, örneğin, komşuları, alışveriş yaptığı ve serbest zamanlarını geçirdiği alanlar değerlendirilir. Tüm bu değerlendirmeler birey için hazırlanacak BGP için temel oluşturacak bilgilerdendir. Bu değerlendirmeleri ise gözlem ve görüşmeler yaparak, ölçek ve anketler uygulayarak toplamak mümkündür. Bu çalışmaları bireyin halen eğitim aldığı meslek okulu, kurs, atölye gibi birimlerin rehberlik servisleri yürütür.

8. Video: Ramda değerlendirme yapan bir özel eğitimciyle görüşme.

1-Özel gereksinimli öğrencilerin ortaöğretimden sonra (mezuniyet sonrası) değerlendirmesini nasıl yapıyorsunuz?

Ölçülebilir Okul Sonrası Hedefler

Bireyin okulu bitirdikten sonraki hedefler gözlenebilir, ölçülebilir şekilde tanımlanır. Öğrencinin bireyselleştirilmiş eğitim planında daha önce yapılmış değerlendirmeler doğrultusunda okul sonrası hedefler olarak bir eğitim öğretime ilişkin hedef, bir istihdam hedefi ve birey için uygun olabilecek bağımsız yaşam becerileri belirlenir ki bunlar; boş/serbest zaman, ev ve kişisel bakım, topluma katılım gibi beceri alanları olmalıdır. Örneğin;

• Eğitim öğretim hedef 1: Turizm meslek lisesi kaynaştırma öğrencisi Atilla mezuniyetinin hemen sonrasında bir otelin kat hizmetleri konusunda üç aylık kursa katılacaktır.
• İstihdam hedef 2: Atilla üç ay içerisinde destekli istihdama katılacak. Bir iş koçu desteğiyle üç haftalık bir istihdam süreci geçirecek.
• İstihdam hedef 3: Atilla evinden çalışacağı otele bağımsız gidip gelecek, haftada bir gün spor salonuna gidecek, ailesinin yanında kendine ait odasının bakım ve temizlik açısından tüm sorumluluğunu alacaktır.

Görüldüğü gibi Atilla’nın okulu bitirdikten sonra hangi hedefleri ne kadar zamanda nasıl gerçekleştireceği planlanmaktadır.

Geçiş Hizmetlerini Tanımlama

Bireyin okul sonrası geçeceği ortamlara uyumunu kolaylaştırmada ne tür geçiş hizmetlerinden yararlanacağı da tanımlanmalı ve birey bu konuda bilgilendirmelidir. Bu aşamada bireyin geçiş yapılacak alanda alacağı hizmetleriyle ilişkili stratejiler ve etkinlikler tanımlanır. Bu bölümde de hedeflere yönelik en az bir öğretim stratejisi, bir deneyim etkinliği, bir uygulama tanımlanır. Bu çalışmalardan hangi kuruluşların ya da kimlerin sorumlu olduğu da yazılır.

Yıllık Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Hedefleri

Bireyin okul sonrası yaşamında içinde bulunacağı ortamlara uyum sağlayabilmesi için okulun son sınıfı için yıllık amaçlar belirlenir. Bir başka deyişle birey okulun son yılını mezun olduktan sonrası hizmetleri kullanmak için geçirecektir. Burada özellikle öğrenci için bir portfolyo hazırlanması hedeflenmelidir. Bu portfolyoda öğrencinin geçmişte aldığı eğitimler ve kurslara ilişkin belgeler, girdiği sınavlar varsa bunların sonuçları, özellikleri, yeterlikleri, öğretmenlerin raporları gibi yıl boyunca yapılan tüm faaliyetlere ilişkin belgeler bulunur. Aynı zamanda bireye kazandırılması hedeflenen bağımsız yaşam becerilerinin öğretimi planlanır.

9. Video: Meslek lisesi öğretmeni ile görüşme.

1-Öğrencinizin mezuniyetine hazırlıkta neler yapıyorsunuz?

2-Öğrenci çalışmalarını nasıl bir araya getiriyorsunuz?

3-Sizce mezun aşamasında olan bir öğrencinin portfolyosunda neler olmalıdır?

Geçiş Hizmetleriyle Yetişkin Hizmetleri Sunan Kuruluşlarla Koordinasyonu Sağlama

Önceki bölümlerde belirtildiği gibi birey okuldan mezun olduktan sonra ilgili kuruluşlarla ilişkilenecektir. Bunlar; iş aramak için başvuracağı kurum olan İŞKUR. Türkiye İş Kurumunun her ilde kurumları bulunmaktadır. Bireyin bu kuruma nasıl ulaşılacağı, nasıl başvuru yapılacağı, İŞKUR daki uzmanlarla nasıl bir görüşme yapması gerektiği gibi konularda hazırlanmalıdır. İŞKUR birimlerinde görev iş ve meslek danışmanları özel gereksinimli gençler konusunda da eğitim almış olan ve iş koçluğu hizmetleri kapsamında bu bireylere hizmet veren uzmanlardır. Uzmanlar özel gereksinimli bireyin; iş kaydını yapar, iş ve meslek danışmanlığı hizmeti verir, işe yerleştirme yapar, istihdam teşviklerinden haberdar eder, bireyin kendi iş yerini kurmasında destek olabileceği gibi, korumalı işyeri desteği de sunar.

10. Video:1- İŞKUR engelli bireylere ne tür hizmetler sunar?

2-İşkur’da görevli engelli iş meslek danışmanı ile söyleşi.

1-Engelli bireyleri işe yerleştirmede izlediğiniz yolları açıklar mısınız?

Yetişkin bireyler ev ve yaşam ortamlarıyla ilgili kurum destekleri de alabilmektedir. Bunlardan biri aile ve sosyal hizmetler müdürlüğüne bağlı kuruluşlardır. Özel gereksinimli bireyler yatılı kurumlarda, birlikte yaşam evlerinde barınabilmektedir.  Ülkemizde henüz uygulaması olmamakla birlikte özel gereksinimli çalışanın kendine ait bir evde yaşayabilmesi  de mümkün olabilecektir. Geçişi planlarken bireyleri de gelecekte onlar için yaşam alternatifi olabilecek bu kurumlarla tanıştırmak ta yararlı olacaktır.

Yönetmelik: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=14214&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5

Kaynakça

Aktaş, B., Kot, M., & Yıkmış, A. (2020). Özel eğitimde geçiş planlama ve hizmetleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 21(1), 149-170.

Heward, (2013). Exceptional Children: An İntroduction To Special Education (10th. Ed.) Upper Saddle River, NJ: Merril/Prentice Hall.