Özel gereksinimli olan çocuklara etkili öğretim sunmada “bire bir öğretim düzenlemesi” ve “küçük grup öğretim düzenlemesi” kullanılabilmektedir. Bire bir öğretim düzenlemesi bir öğretmen ve bir öğrenciden oluşan, öğrenen çocuğa tepkide bulunma fırsatının sağlandığı, çocuğun doğru tepkilerinin pekiştirildiği, yapılandırılmış, oldukça yaygın kullanılan ve hakkında çok sayıda araştırma yapılmış bir öğretim düzenlemesidir. Bire bir öğretim düzenlemesi yetersizlikten ağır düzeyde etkilenmiş öğrencilerle sıklıkla kullanılmaktadır. Bu düzenlemede öğretmen ve öğrenci bir sınıfta çalışabilir, öğretmen çocuğu geri kaldığı konularda desteklemek için sınıftan çıkararak ya da sınıfın farklı bir köşesine götürerek öğretim desteği sunabilir. Örneğin birinci sınıfta olan kaynaştırma öğrencisi olarak öğrenme güçlüğü tanısı almış olan bir öğrenciniz var ise; sınıfınızda harfleri tanıma çalışması yaptıktan sonra; öğrenme güçlüğü tanısı almış öğrenciniz ile bire bir olarak dama, satranç veya yapboz gibi oyunlar oynanabilir.

Bire bir öğretim düzenlemesi etkili bir öğretim düzenlemesi olmakla birlikte bazı sınırlılıkları da bulunmaktadır. Bire bir öğretim düzenlemesi uygulamacının zamanı, finansal kaynaklar açısından maliyeti yüksek ve pahalı bir uygulamadır. Bire bir öğretim düzenlemesi genel eğitim ortamlarında yaygın olarak kullanılabilen bir öğretim düzenlemesi değildir ve en az kısıtlayıcılık ilkesini karşılamamaktadır. Olumlu akran modeli sunmanın ve gözleyerek öğrenmenin gerçekleşmesine olanak tanımamaktadır. Ayrıca bire bir öğretimde çocuk gruptan uzaklaştırıldığından daha az sayıda hedef davranışı gözleme şansına sahip olmaktadır. Dolayısıyla bire bir öğretim düzenlemesi öğretimsel, sosyal etkileşim ve bütünleştirme açısından sınırlılıklar yaratabilmektedir. Bununla birlikte orta ve ileri derecede gelişimsel yetersizliği olan çocukların uzun süreli, yoğun bire bir öğretime gereksinimleri vardır. Alanyazında bire bir öğretime gereksinimi yoğun olmayan ve eğitim gereksinimleri küçük grup içinde karşılanabilecek çocuklar için küçük grup öğretim düzenlemesinin kullanılması önerilmektedir.

Küçük grup öğretim düzenlemesi aynı ya da farklı öğrenme ve performans özellikleri sergileyen en az iki çocuğun yer aldığı, aynı ya da farklı hedef davranışların bir arada öğretiminin amaçlandığı öğretim düzenlemesi olarak tanımlanmaktadır. Küçük grup öğretim düzenlemesine katılacak çocuğun bazı ön koşul becerileri yerine getiriyor olması gerekmektedir. Ön koşul becerilerin çocuk tarafından karşılanmadığı durumda öğretmen, çocuğu küçük grup öğretim düzenlemesiyle öğretim almaya hazırlamak için sürece bire bir öğretim düzenlemesiyle başlayabilir. Çocuk ön koşul becerileri karşılar duruma geldiğinde öğretmen çocuğu gruba dâhil ederek grup sayısını sistematik olarak arttırılabilir. Çocuklar hâlihazırda küçük grup öğretim düzenlemesi için gerekli ön koşul özellikleri karşılıyorlarsa öğretime doğrudan küçük grup öğretim düzenlemesiyle başlanabilir.

MODÜL 3C 1. VİDEO:

ÖRNEK VİDEO: Neden bireysel eğitim ya da grup eğitimi yapılmalıdır?  (Uzman video)

Örneğin okul öncesi dönemde otizm tanısı almış olan kaynaştırma öğrenciniz ile meslekleri ve yaptıkları işleri çalışmak istiyorsunuz. Sınıfınızda öğrencilerin hem gözleyerek öğrenme sürecini öğrenmeleri, hem de işbirlikçi çalışma becerilerinin oluşması için üçer kişilik gruplara bölebilirsiniz. Oluşturulan küçük grupların sizi ve elinizdeki materyali görmesi oldukça önemlidir. Önce öğrencilere hedef mesleğe ilişkin görsel kartı (Mesleğe özgü üniforma/kıyafeti giyen insan) bütün öğrencilerin göreceği şekilde tutup ilk soru kalıbı olan “Bu kim?” yönergesini sunabilirsiniz. Yöntem olarak artan bekleme süreli öğretim yöntemi bu kavramların öğretimi için elverişli olacaktır. Bunun için önce 0 sn beklemeli denemeler oluşturulur. Yani öğrenciye ‘bu kim’ soru kalıbı verilir ve hemen ardından kontrol edici ipucu olan meslek kartını tutarak sözel ve görsel ipucu kullanıp, doğru yanıtı (Çöpçü, doktor, trafik polisi vb.) söyleyebilirsiniz. 0 sn. bekleme süreli oturumlar tüm soru kalıpları için aynı şekilde uygulayabilirsiniz. Öğrencilerin verdiği her cevapta “Çok güzel, harikasın, bravo!” denilerek pekiştirebilirsiniz. Daha sonra 4 sn. beklemeli öğretim oturumları 0 sn. bekleme süreli denemelerle aynı şekilde gerçekleştirebilirsiniz. Sadece beceri yönergesi ile kontrol edici ipucu arasında 4 sn. bekleme süresi yer almıştır ve sözel ve görsel ipucu olarak (Mesleğe özgü üniforma/kıyafeti giyen insan) (Mesleğin hangi ortamda yapıldığını gösteren ortam resmi) (Mesleğin iş tanımına uygun eylemin gösterildiği resim) meslek kartları kullanabilirsiniz. Öğretim sonunda öğrencilerinizin en çok yapmayı sevdiği şeylerle onları ödüllendirebilirsiniz. Burada amaç otizmli öğrencilerinizin normal gelişen akranları ile aynı ortamda öğrenmelerini sağlayarak gözleyerek öğrenme sürecini de oluşturmuş olursunuz. Örneğin aynı örnek üzerinden devam edersek otizmli çocuğun kendileri için hedeflenmeyen, ancak tipik gelişen akranları için hedeflenen meslekleri öğrenmelerini sağlayabilirsiniz. Bu amaçla katılımcılara her bir mesleğe ilişkin 12 (mesleğe özgü üniforma kıyafeti giyen insan resmi) meslek kartı ile ilgili beş farklı soru kalıbı yöneltebilirsiniz.

MODÜL 3C 2. VİDEO

ÖRNEK VİDEO: sınıf ortamında senaryolaştırılarak çekilebilir.

Küçük grup öğretim düzenlemesinde uygulamacı çocuklara “aynı beceri-aynı uyaran”, “aynı beceri-farklı uyaran”, “farklı beceri-aynı uyaran” ve “farklı beceri-farklı uyaran” kullanarak öğretim sunabilir. Bu ifadeler izleyen biçimde açıklanabilir: (a) Aynı beceri-aynı uyaranda öğretmen aynı uyaranı kullanarak gruba aynı beceriyi öğretmeye çalışır. Örneğin öğretmen tüm çocuklara aynı meyvelerin adlarını söyleme becerisini öğretilebilir. (b) Aynı beceri-farklı uyaranda uygulamacı aynı beceriyi gruba farklı uyaranlar kullanarak öğretmeye çalışır. Örneğin gruptaki her çocuğa “ismi söylenen nesneleri gösterme” öğretilir. Ancak çocuklara öğretilen nesneler farklı farklı olduğundan uyaranlar her çocuk için farklılık gösterir. (c) Farklı beceri-aynı uyaranda uygulamacı farklı becerileri gruba aynı uyaranı kullanarak öğretmeye çalışır. Örneğin öğretmenin uyaranı tüm çocuklar için “Oyna.”dır. Ancak gruptaki bir çocuğa arabayla oynama öğretilirken diğerine oyuncak bebekle oynama becerisi öğretilir. (d) Farklı beceri farklı uyaranda uygulamacı gruptaki her bir çocuğa farklı uyaranlarla farklı becerileri öğretmeye çalışır. Örneğin çocuklardan birine geometrik şekiller arasından farklı olanı gösterme becerisini öğretmek için “Hangisi farklı göster.” uyaranı kullanılırken diğer çocuğa iki resim arasından dolu olanı gösterme becerisini öğretmek üzere “Hangisi dolu göster.” uyaranı kullanılır. Farklı uyaranlarla farklı becerilerin öğretildiği uygulamalarda çocuklara gözleyerek daha fazla bilgiyi öğrenme fırsatı sağlanmaktadır.

Hedeflenmeyen bilgi; büyük grup veya küçük grup öğretim düzenlemelerinin içerisinde sunulur. Hedeflenmeyen bilgi öğretimi; öğrencilere öğretim sürecinde planlanan hedef davranışa ek olarak başka davranış edinmesini sağladığı için öğretimi daha verimli hale getirir. Hedeflenmeyen bilgi öğretimine öğretimsel geri bildirim de denir. Hedeflenmeyen bilgi sunumunda; öğrencinin dikkati çalışmaya çekilir, hedef uyaran ve yönerge sunulur, öğrencinin tepkisi beklenir. Eğer öğrenci doğru tepkide bulunursa öğretmen öğrenciyi pekiştirir ve hemen ardından hedeflenmeyen bilgi sunumunu yapar. Eğer öğrenci hedeflenmeyen bilgi sunumuna doğru tepkide bulunmayı öğrenirse ve yöntem öğretim oturumlarına ek bir zaman gerektirmezse öğretimin verimliliğini arttırır ve öğrenciler aynı zamanda daha fazla bilgiyi öğrenmiş olurlar). Öğrencinin bu hedeflenmeyen bilgi için tepki vermesi beklenmez ve doğru tepkileri pekiştirilmez. Hedeflenmeyen bilgi öğretimi birçok çocuk grubuyla zincirleme hem de tek basamaklı becerilerin öğretiminde kullanılmış ve etkili olduğu belirlenmiştir.

Werts, vd. (1995), hedef bilgi ile hedeflenmeyen bilgi arasındaki ilişkiye göre üç tür hedeflenmeyen bilgi öğretimi açıklamışlardır;

Paralel hedeflenmeyen bilgi öğretimi; rakam, kelime, para öğretimi gibi hedef uyaran ile hedeflenmeyen uyaranın aynı tepkiler içerdiği sunumlardır. Örneğin, öğrencilere Türkiye’nin başkenti Ankara’dır konusunu öğretirken aynı zamanda Türkiye’nin Asya kıtasında olduğunun da öğretilmesi.

Genişletilmiş hedeflenmeyen bilgi öğretimi; hayvanların isimleri ve etçil/otçul hayvanların öğretimi gibi hedef uyarandan farklı ve daha genişletilmiş ek bilgileri içeren sunumlardır. Örneğin, karada giden taşıtları öğretirken treni süren kişinin makinist olmasının öğretilmesi gibi.

Yeni hedeflenmeyen bilgi öğretimi; farklı renklerdeki şekillerin isimleri gibi hedef davranış ile kavramsal olarak ilişkili olmayan, farklı tepkiler ve öğretim programı gerektiren sunumlardır. Örneğin, Öğrencilere rakamları öğretirken canlıların özelliklerinin öğretilmesi gibi.

Gözleyerek öğrenmenin gerçekleşebilmesi için gözleyecek kişinin sahip olması gereken bazı ön koşul davranışlar bulunmaktadır. Bu ön koşul davranışlar gözleyen kişinin (a) dikkatini çalışmaya yöneltebilmesi, (b) çalışılan arkadaşını gözleme fırsatını bulması, (c) taklit etme becerisine sahip olması ve (d) arkadaşına sunulan sonuçları (arkadaşının pekiştirilmesini ya da cezalandırılmasını) görerek ayırt etmesidir. Belirtilen ön koşul özelliklere sahip olan çocuklar için gözleyerek öğrenme süreci dört temel aşamadan oluşmaktadır. Bunlar; (a) dikkat etme, (b) akılda tutma, (c) davranışı meydana getirme/üretme ve (d) güdülenmedir. Dikkat etme aşaması gözlemcinin model aldığı davranışı dikkatle izlemesi ve davranışı doğru anlamasıyla ilgilidir. Akılda tutma aşaması gözleyerek öğrenilen bilginin gerçekleştirilebilmesi için gözlemcinin imgesel ya da sözel kodlama yoluyla model aldığı davranışı akılda tutma yeteneğini gerektirir. Davranışı meydana getirme/üretme aşaması öğrenilen davranışların performansa dönüştürülmesi üzerinde durmaktadır. Öğrenilen davranışın zihinsel ya da fiziksel yolla tekrar edilmesini gerektirir. Güdülenme aşaması ise gözlemcinin davranışı gerçekleştirmesi durumunda pekiştirilmeyi ümit edebileceği üzerinde durur. Dolayısıyla pekiştirmenin davranışın meydana gelmesini etkileyen bir etmen olduğu göz ardı edilmemelidir.

Örneğin, otizm tanısı almış kaynaştırma öğrencisi olan ve ilkokul 1.sınıf düzeyinde olan öğrencilerinize meslekleri öğretmek istiyorsunuz. Normal akranları ile beraber 3-5 kişilik küçük gruplar oluşturabilirsiniz. Öğrencilere öğretim setleri oluşturabilir ve hangi kavramların öğretileceğini, hangi kavramların gözleyerek öğretileceğini ayrı ayrı hazırlayabilirsiniz.

Otizm tanısı almış öğrencimiz küçük grubundaki tipik gelişen akranlarının hedef becerisi için (her akrandan üç meslek) gözleyerek öğrenme ile diğer meslekleri öğrenmesi sağlanır. Akranlarına gözleyerek öğrenme kartında yer alan meslekler sorulur ve otizm tanısı almış öğrencinin onları dikkatli bir şekilde izlemesi sağlanır ve öğrenciye ayrı bir öğretim oturumu düzenlenmez.