Sistematik öğretim, 

Özel gereksinimli öğrenciler öğretim süreçlerinde yardıma gereksinim duyabilir. Çünkü onlar sınıfınızdaki diğer öğrencilerin gözleyerek öğrendiği, akranlarından öğrendiği ya da kendi başına öğrendiği bilgi ve becerileri öğrenmek için sistematik öğretime gereksinim duyar. Uygulamalı davranış analizi doğrultusunda Heward (2013) 

Sistematik öğretim, sınıfınızdaki öğrencilere öğretim planlamalarınız doğrultusunda sunmayı amaçladığınız bilgi ve becerileri etkili bir şekilde iletmek için önceden tanımlanmış bir dizi adımı izleyen, yapılandırılmış ve organize bir öğretim yaklaşımıdır. Erken eğitimden, yüksek öğrenime kadar tüm eğitim programlarında ve davranış yönetimi programlarında yaygın olarak kullanılır. 

Sistematik öğretimin amacı, birden fazla basamağı olan karmaşık görevleri veya kavramları daha küçük, öğretilebilir bileşenlere ayırarak bunları mantıklı ve sistematik bir şekilde sunmaktır. Başka bir deyişle kavram ve becerileri analiz etmektir. Buna göre öğrencinin izlediği eğitim programında yer alan hedeflere ve kazanımlara ulaşmada aşağıdaki adımlar izlenebilir:

1. Öğretilecek davranış ya da becerilerin analiz edilmesi ve bunların ayrıntılı şekilde tanımlanması
2. Öğrencinin beceri de yapabildiklerini sürekli ve doğrudan ölçülmesi  ???
3. Öğretim süresince öğrencinin aktif olması için fırsatlar sağlanması
4. Öğrenci davranışlarına anında ve sistematik dönütler verilmesi
5. Öğrenci davranışlarının uyaranlarla kontrolü sürecinde öğretim amaçlı ipuçlarından, doğal olarak ortaya çıkan uyaranlara geçişin sağlanması,
6. Yeni öğrenilen becerilerin yeni durum ve ortamlarda yerine getirilmesini sağlamak için genelleme stratejilerinin uygulanması

Beceri Analizi

Beceri analizi, karmaşık ya da çok basamaklı davranış ya da becerilerin küçük, öğretilmesi kolay alt beceri basamaklarını (işlem basamaklarını) ayrılması olarak tanımlanmaktadır. (Heward, 1996).

Beceri basamaklarının oluşturulmasında öğretilmesi hedeflenen beceri kişinin önceki deneyimlerini kullanarak bellekten yapılabileceği gibi, kişinin kendisinin bu beceriyi doğrudan yerine getirerek her bir basamağı açık anlaşılır şekilde yazması, beceriyi bir başkasını yapmasını isteyerek onu gözlemesi ve gözlediği her bir beceri basamağını açıkça tanımlamasıdır. Eğer beceri uzmanlık gerektiren bir beceri ise beceri basamaklarının oluşturulmasında ilgili uzmana danışılarak beceri analizlerinin yapılması uygun olacaktır. Örneğin ilkokul birinci sınıfta çizgi çalışmaları beceri analizi yöntemi ile analiz edilebilir. Buna göre; kalemi düzgün olarak tutma becerisi ne sahip olan bir öğrenci ile ilk olarak iki satır arasında dik çizgi çizme becerisi ile başlanır:

1-Öğrenci kalemi üst satırdaki üst çizgiye yaklaştırır,

2-kalemi üst çizgiye koyar,

3-kalemi aşağıya doğru hareket ettirerek çizgiyi çizer,

4-alt satır çizgisine geldiğinde kalemi kaldır,

5-diğer elinin işaret parmağını çizginin yanına koyar,

6-kalemini üç çizgiye yerleştirir,

7-kalemi aşağı doğru hareket ettirerek çizgi çizer,

8-alt satır çizgisine geldiğinde kalemi kaldırır,

9-aynı işlemleri satır sonuna dek devam ettirir.

Böylece öğrenci dik çizgi çalışmasında bir satırı tamamlamış olur. Bu analizde görüldüğü gibi beceri analizi yapılırken öğrencinin nereden başlayacağım tanımlanır, aynı zamanda her bir basamakta tek bir işleme yer verilir. Her bir basamaktaki işlem ise açıkça tanımlanmaktadır.

Beceri analizi yapılırken; öğrencinin beceriye hangi ön koşul beceri ile başlayacağının belirlenmesi, kazandırılması gereken becerinin açıkça tanımlanması, beceri basamaklarının mutlaka gözlenebilir ve ölçülebilir terimlerle yazılması, terimlerin uygulayıcının anlayabileceği açıklıkta ve öğrencinin düzeyine uygun yazılması, öğrencinin ne yapacağını ifade eden terimlerle yazılması, öğrencinin dikkatini yoğunlaştıracak şekilde ifadeler kullanılması gereklidir.

Matematik dersinde öğrencinin tahtaya gelerek tek başıma aklı sayılarla 6.06 toplama işlemi yapmasını amaçlayan öğretmen, öğrenciden yapmasını istediği işlemi açıklayarak tahtaya davet eder ve yazı kalemini öğrenciye vererek “tahtadaki işlemi yap” diyerek yönerge verir. Bu çerçevede aşağıdaki gibi bir beceri analizi ile öğretimi gerçekleştirir:

1-Üstteki sayıyı oku,

2-altındaki sayıyla topla,

3-toplama işareti çiz,

4-işlemin sonucunu söyle,

5-sonucu sayılarla alt alta gelecek şekilde yaz.

Becerilerin doğrudan ve sürekli ölçümü

Özel gereksinimli öğrencilerinizin öğretime başladığımız andaki durumlarını, öğretim süresince gösterdiği ilerlemeleri öğretim sonunda ulaştığı düzeyi belirlememiz onların bireyselleştirilmiş eğitim planlarını düzenlemenizde ve sürekli geliştirmenizde yardımcı olacaktır. Becerinin doğrudan ölçümü ile ilgili becerinin gerçekleştirildiği anda o, beceri analizine göre sergilediği davranışların gözlenerek doğrudan kaydedilmesidir. Bu amaçla beceri analizi formunuzu bir kayıt formu olarak düşünebilir ve öğrencinizin performansını kayıt formunu istediğiniz periyotlarda işleyebilirsiniz. Sürekli ölçümler ise, az önce belirtildiği gibi hem öğrenci beceriye başlarken hem beceri öğretimi sırasında hem de sonucunda sürekli olarak kayıt tutulması ve değerlendirilmesidir. Böylece öğrencinin becerisini sergilendiği doğal durumlarda gereksinim duyduğu destekleri belirlemek mümkün olabilecektir. Doğrudan ve sürekli ölçümler için ölçüt bağımlı üç araçları kullanılabileceği gibi, kontrol listeleri de kullanılabilir. Unutulmaması gereken konu ölçüme konu olan becerinin her bir basamağının doğrudan gözlenerek kayıt edilmesidir.

Önceki örnekten devam edersek öğrencinin tahtada işlem yapma becerisini kazandırmadı kullandığınız beceri analizini yanına tarihler atarak tablo 1 deki gibi bir kayıt formuna dönüştürebilirsiniz.

Aktif öğrenci tepkisi

Öğrenme etkinliklerinde öğrencilerin farklı tepkileri olabilir. Öğretmen sunum yaparken öğrenci ilgisiz olabilir ve odaklanamayabilir, pasif bir şekilde sizi dinleyebilir. Buna karşın, öğretmen ders yaparken öğretmenle göz göze iletişim kurar, öğretmenin söylediklerini not alır, ona sorular sorar. İlk sözü edilen öğrencinin sınıfta pasif durumda bulunması öğrenmeyi yavaşlatan ve sınırlandıran bir durumdur. Oysa öğretmenler sınıfta öğrencilerin katılımını ve aktif olmasını isterler. Dolayısıyla öğrenme ortalarında istenen aktif öğrenci tepkisidir. Öğretmen aktif öğrenci tepkisini oluşturmak. Bu amaçla öğretmen öğrencilerde aktif tepkiler geliştirmek için öğrencilerin katılımı için fırsatlar yaratmalıdır. Bu amaçla verilen her bilgi, gösterilen her beceriden sonra sorular sormalıdır. Böylece öğrenci ya da öğrenciler etkinlikler katılım için daha istekli ve girişken olacaklardır. Böylece özel gereksinimleri öğrencinizin de diğer öğrencilerden ayrılmaksızın aktif olarak etkinliklere katılımı sağlanabilecektir. Bunun yanı sıra öğretmen öğrencinin aktif olarak derslere katılımını arttırmak için çeşitli fırsatlar yaratabilir. Bu tür uygulamalar doğal öğretim stratejilerini kullanarak yapılabilir. Doğal öğretim uygulamaları içerisinde fırsat öğretimi, etkinlik temelli öğretim ve temel tepki öğretimi gibi farklı uygulamalar kullanılabilir. Sınıf ortamında özel gereksinimli öğrencinin ilgisini çeken konular farklı öğretim amaçlarını gerçekleştirmede kullanılabilir. Otomobillere ileri düzeyde ilgisi olan öğrenciyle kavram öğretimi çalışırken otomobil örnekleri kullanılabilir. Bu amaçla oyun etkinliklerinde renk, büyüklük, hız, konu gibi pek çok kavramın öğretim çalışmaları düzenlenebilir. 

Öğrenci davranışlarını anında ve sistematik dönütler verilmesi

Öğretim etkinliklerinde öğrenciler öğrendiklerinin doğruluğu ya da yanlışlığı hakkında bilgi almak ister. Öğrenciye verilen bilgi sonucu öğrenci öğrenmelerini kabul eder, böylece doğru yolda olduğunu ya da doğru yaptığını bilir. Dolayısıyla etkinliğine kesintisiz olarak ideal edecektir. Örneğin, öğretmen fen bilgisi dersinde canlılar konusunun işlenişine yönelik etkinlikte öğrenciye karışık olarak bitki, hayvan ve insan resimleri verir ve bunları sınıflaması ister. Öğrenci etkinliğe başlar ve her yaptığında öğretmene bakarak onay bekler. Öğretmen gülümseyerek onaylayıcı bir şekilde başını eğer. Öğretmenin bu davranışı öğrenci için olumlu bir dönüt olacaktır. Öğrenci ise bu olumlu dönüte göre etkinliğine aynı şekilde ve daha istekli olarak devam edecektir. 

Sistematik dönüt üç şekilde sunulur: a) Öğrencinin yapmaya devam ettiği beceri ya da davranışı onaylama, b) öğrenci etkinliğini tamamladığında pekiştirme, c) öğrenci etkinliğini yaparken duraksadığında ya da hatalı yaptığında hata düzeltme.

Örneğin öğrenci kalemi aldı ve tahtadaki işlemi yapmaya başladı her doğru basamakta gülümseyerek, baş ile onaylayarak dönüt verilir. Öğrenci işlemi doğru olarak tamamladığında “aferin, harika, çok güzel” gibi ifadelerle pekiştirilir, öğrenci işlemin sonucunu yazarken tek basamaklı sayıların tam altına gelecek şekilde değil, yana kaydırarak yazmaya başlığında “hayır, buraya yazacaksın” diyerek hatası önlenir. Sonuç olarak öğrenciye öğretimin her basamağında dönüt sunularak etkinliği tamamlaması sağlanır. Bu tür uygulamalar farklı okul ve sınıf düzeylerinde öğrencilerin ilgi ve gereksinimlerine uygun şekilde yapılabilir. 

Öğrenci davranışlarının uyaranlarla kontrolü sürecinde öğretim amaçlı ipuçlarından, doğal olarak ortaya çıkan uyaranlara geçişin sağlanması

Önceki bölümlerde açıklanan öğretimsel ipuçları, öğrencilerin öğrenmelerini kolaylaştırıcı yardımlardır. Ancak bu yardımların sürekli olması durumunda öğrencinin öğretmene bağımlılığı ortaya çıkabilecek, kendi kendine öğrenebilme becerileri sınırlı kalacaktır. Dolayısıyla öğrenci konuları öğrenmeye başladığında ipuçları giderek azaltılması bir süre sonra kendi kendine çalışması için fırsatlar verilmelidir. Böylece öğrenciler bağımsız öğrenen bireyler olabilecektir. 

Öğretim amaçları: Beceri analizinin her adımı için açık ve anlaşılır öğretim amaçları tanımlanır. Bu amaçlar, öğrencinin her aşamada ne yapabilmesi veya anlayabilmesi gerektiğini belirtir. Öğretimin ilk aşaması olan yönerge verme, öğretmenin öğrenciden yanıt vermesini ya da yapmasını istediğini kısa, açık ve anlaşılır şekilde söylemesidir.

Örneğin, öğretmen öğrencinin verilen metinde büyük harfleri gösterme etkinliği için vereceği yönerge “Önündeki metinde büyük harfleri göster.” şeklinde olacaktır. “Verdiğim metinde gerekli yerlere nokta koy.” şeklinde olmalıdır. Görüldüğü gibi yönerge verilirken tek cümlede açık, anlaşılır ve emir direktif şeklinde söylenir ve öğrencinin tepki vermesi beklenir. 

Öğretim ipuçları eğitim araç ve geçlerinin hazır olduğunda öğrenciye neyi, nasıl yapacağının belirtilmesi, hatırlatılması işlemidir. Öğrencinizden metindeki gerekli yerlere nokta koymasını yönerge vererek istediğinizde öğrenci hiçbir tepkide bulunmazsa kalem olan elinin üzerinden tutarak birlikte yapabilirsiniz. Böylece öğrencinize fiziksel ipucu sunmuş olursunuz. Buna göre en yoğun ipucu ya da yardım şekli fiziksel ipucudur. Bir başka etkinlikte ya da öğretim denemesinde öğrencinize “şimdi beni izle sora benim yaptığımın aynısı sen yap” diyerek noktaları koymasını istediğinizde öğrencinize model ipucu sunmuş olursunuz. Öğrenciniz birkaç öğretim denemesinden sonra artık ilgili beceri basamağını “şimdi nokta gelmesi gereken yeri bul” şeklinde söylediğinizde sözel ipucu vermiş olursunuz. Bir başka deyişle o basamakta ne yapacağını söylemiş olursunuz. 

İpucu, belli bir uyaranın varlığında öğrenciye ne ve nasıl yapılacağının hatırlatılmasıdır. Cavkaytar, (1998) beceri öğretiminde ipuçlarını fiziksel ipucu ya da yardım, model olma, sözel ipucu, işaret ve belirgin olmayan ipuçları olarak sıralar. Çalışma ortamlarında otizmli bireye yeni bir becerinin kazandırılmasında ipuçları en yoğun ipucundan en az yoğunlukta kadar sıralanabileceği gibi en az yoğun ipucundan en yoğun ipucuna kadar sunulabilir. 

Bazı özel gereksinimli öğrenciler verilen etkinlikleri bir kez yaptığında öğrenemeyebilirler. Bu nedenle aynı amaca dönük birden fazla etkinlik yapmak, bazen aynı etkinliği aralıklarla tekrarlamak öğrenmede kalıcılığı arttırmada yararlı olacaktır. Özel gereksinimli öğrenciniz verdiğiniz etkinliği o ders için istenen şekilde tamamlayabilir ya da siz onun tamamlamasını sağlayabilirsiniz. Ancak etkinlik biter bitmez öğrencinizin bu etkinlikte amaçladığınız öğrenmeyi unutabilir. Bu nedenle öğrenmede tekrar ve alıştırmalarla öğrenilenlerin kalıcı hale getirilmesi önemlidir. Bunu yaparken de öncelikli olarak öğrencinin kolaylıkla yapabildiklerinden başlamak, başarılarını pekiştirmek, öğrenci her adımda yeterlilik sergiledikçe öğrenilenlerin karmaşıklığı veya zorluğunu kademeli olarak artırmak uygun olacaktır. 

Örneğin, öğrencinize farklı metinlerde büyük harfleri bulmasını, bulduklarını işaretlemesini, altını çizmesini, boş bırakılan yerlere harfleri yazması gibi farklı türden ama aynı amaca dönük pek çok öğrenme denemesi yaptırabilirsiniz. 

Yeni öğrenilen becerilerin yeni durum ve ortamlarda yerine getirilmesini sağlamak için genelleme stratejilerini uygulanması

Öğrenilenlerin genellenmesi, öğrenme sürecinde bireyin edindiği bilgi, beceri veya davranışları farklı bağlamlara veya durumlara uygulanabilme yeterliğidir. Bir bireyin bir konuda öğrendiklerini, benzer veya farklı bir durumda da kullanabilmesi ve doğru şekilde sergilemesidir. Buna öğrenilenlerin transferi denir.

Bazı öğrenciler ödedikleri bilgi ve becerileri farklı durum ve ortamlara kolaylıkla transfer edebilirken, bazıları bu konuda güçlük yaşayabilirler. Özellikle zihinsel ve gelişimsel olarak diğerlerinden farklılıkları olan öğrencilerin öğrendiklerini transfer etmede soruları olabilmektedir. Bu nedenle bu öğrencilerle çalışırken aynı amaca dönük pek çok farklı etkinlik düzenlemekte yarar olacaktır. Öğrencilerde, genellemeyi teşvik etmek için yeni edinilen becerileri veya bilgileri farklı bağlamlarda veya ortamlarda uygulaması için fırsatlar yaratılmalıdır. Böylece hem öğrenilen becerilerin korunması, gerektiğinde tekrar hatırlanması ve zaman içinde tekrar sergileyebilmesi sağlanır. 

Örneğin hayat bilgisi dersinde canlıların sınıflandırılması konusunu işlerken özel gereksinimleri öğrenci için ek etkinlikler düzenlenebilir. Diğer öğrenciler öğretmenin tahtaya yazdıklarını defterlerine yazarken özel gereksinimleri öğrenci için boyama etkinliği, eşleme etkinliği yapılabilir.

Kaynakça

Cavkaytar, A. (1998). Zihin engelli çocuklara özbakım ve ev içi becerilerinin öğretiminde bir aile eğitimi programının etkililiği. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. 

Heward, William, L. (1996). Exceptional Children: An ınntroduction to Special Education. Fifth Ed. USA: Prentice Hall.