Kavram Öğretimi
Eğitim ortamlarında öğrencilerin öğretim programları, günlük yaşamı ve sonraki yaşantılar arasındaki bağları kurabilmeleri için temel kavramlara sahip olmaları gerekir. Öğrenciler kavramları tüm özellikleri ile öğrenmeden önce karşılaştıkları nesne ya da olguları tanımayı, birbirine benzer özellikte olanları eşlemeyi ve diğer nesnelerden ayırt etmeyi öğrenmektedir. Bir kavramın ayırt edici özellikleri vurgulandığında çocuklar kavramın hangi niteliğinin vurgulandığını öğrenir ve kavramın kullanımını genişletebilir; böylece dil gelişimi sağlanmış olur. Yani kavram öğretiminde örneğe benzeyen her şey kavramın bir örneği olarak kabul edilir, örneğe benzemeyen her şey ise örnek dışı olarak ayırt edilir. Buradan da anlayacağımız üzere kavramların ilişkili ve ilişkisiz örnekleri vardır.
Örneğin ilkokulda bir kaynaştırma sınıfında öğretmen Fen Bilimleri 4. Sınıf dersi kapsamında ‘canlılar ve özellikleri’ konusunu işlemektedir ve kaynaştırma öğrencisinin BEP’inde “Kedileri tanır ve ayırt edici özelliklerini bilir.” şeklinde alt kazanımı bulunmaktadır. Öğretmen bu kazanımı temel alarak öğretim planını yapar. Kedi denildiğinde aklımıza dört ayaklı, tüylü bir hayvan gelmektedir. Ancak köpek de dört ayaklı ve tüylüdür, kaplan da. O halde kediyi diğerlerinden ayırt eden ve kediyi kedi yapan niteliği yani ilişkili niteliği nedir? Miyav, diye ses çıkarması yani sesidir. Küçük kedi, gri tüylü kedi olması, ya da siyah olması ise ilişkisiz niteliklerdir.
MODÜL 3A 1. VİDEO
VİDEO yukarıdaki örneği bir öğretmenin sesinden dinleyelim.(Derya ÇIKILI)
Başka bir örnek vermek gerekirse yine kaynaştırma sınıfında bulunan 2. Sınıf öğrencimize Matematik dersi kapsamında “3” rakamını öğretmek istiyoruz ve öğrencinin BEP planına göre öğretim planı oluşturuyoruz. Kavramın ilişkili niteliği olarak öğrencinin önüne “üç elma, üç fasulye, üç ataç” konulabilir. İlişkisiz örnek olarak da “kağıda roman rakamı ile üç, yazı ile üç, kırmızı kalem ile üç” yazılabilir.
MODÜL 3A 2. VİDEO
VİDEO: Bu örneği bir kaynaştırma sınıfında öğretmenin kullanımı nasıl olacaktır?
(bir sınıf öğretmeni tarafından çekilebilir)
Bu özellikler sayesinde öğrenciler kavramın yapısına göre özelliklerini öğrenir. Aynı zamanda kavram öğretiminde kavramların örneklerinin benzerliği kavramın olumlu ve olumsuz örneklerini oluşturur. Örneğin üçüncü sınıfta olan kaynaştırma öğrencimize hayat bilgisi dersi kapsamında taşıtlar konusunu öğretmek istiyoruz. İlk olarak olumlu örnek (kavramı tanımlayan nitelik); otobüs, tren, kayık ve uçağı örnek veririz. Daha sonra öğrenciye olumsuz örnekleri (kavramı tanımlamayan nitelik); saç tokası, patika, yol gibi kavramları sunarız. Kavramın olumlu ve olumsuz örnekleri somutlaştırılarak aynı biçim içinde ve karışık olarak sunulduğunda, öğrencinin kavramı tanımlayan nitelikleri daha kolay bulması nedeniyle kavramı öğrenmesi kolaylaşmaktadır. Örneğin öğrencimize meyve kavramı öğretilmek istenirse; olumlu örnekler: elma, muz, karpuz, erik (meyve örnekleri); olumsuz örnekler; papağan, masa, resim, patlıcan (meyve olmayan örnekler) sunulabilir.
ÖRNEK VİDEO: uzman videosu
Bu örneklendirmelerden sonra; kavramları belirli bir taksonomiye göre öğrencilere kazandırmak gerekir. Kavramlar öğretilirken basitten karmaşığa, kolaydan zora, somuttan soyuta olacak şekilde birbirinin ön koşulu olacak nitelikte öğretim yapılır.
MODÜL 3 A 3. VİDEO
VİDEO: Canlılar ve özellikleri kavram analizi video çekimi ile açıklanabilir.(öğretmen videosu)
Kavram öğretiminde en önemli basamak öğretim yönteminin belirlenerek sürecin yazılması ve uygulanmasıdır. Etkili öğretim yöntemi seçilirken; hedeflenen kavramın özelliği, öğrencinin özelliği, öğretime ayrılacak süre ve öğretmenin yeterliliği dikkate alınır. Yapılan çalışmalar ve bilimsel dayanaklı uygulamalar incelendiğinde kavram öğretiminde en çok doğrudan öğretim yöntemi, yanlışsız öğretim yöntemi ve basamaklandırılmış öğretim yöntemi kullanılmaktadır. Bununla birlikte kaynaştırma sınıfının durumu dikkate alınarak bu yöntemlerden biri seçilebileceği gibi sadece yaygın olarak kullanılan ve etkililiği belirlenmiş olan doğrudan öğretim yöntemi de seçilebilir.
Doğrudan Öğretimin Uygulanması
| Uygulama Öncesi Yapılacaklar | |
| Analiz: | Sunulacak konu öğrencinin düzeyine göre analiz edilerek, basitten zora doğru sıraya dizilir ve sunulacak konunun sınırları belirlenir. |
| Performans belirleme, amaç yazma, ders planı hazırlama: | Konunun analizinden sonra, öğrencinin öğretilecek bilgiye sahip olup olmadığı değerlendirilir, amaçlar belirlenir ve ders planı hazırlanır. |
| Uygulama Sırasında Yapılacaklar | |
| Günlük gözden geçirme: | Yeni bir konunun sunumuna başlamadan önce, önceki öğrenmeler kontrol edilir. Konuların sunumu: Öğretmen aktif bir biçimde konuyu sunar ve öğrenci pasif olarak dinler. |
| Güdülenme ve dikkat: | Öğretmen, öğrencinin derse güdülenmesini sağlar ve aktif bir biçimde öğretime dâhil etmek için çaba harcar. |
| Yönlendirilmiş alıştırmalar: | Öğretmen, öğrencinin bağımsız bir şekilde gereken davranışı gösterebilmesi için önce yardım eder; daha sonra yardımın giderek azaltarak öğrenciyi bağımsız hale getirmeyi amaçlar. |
| Pekiştirme ve düzeltme:
|
Bu yöntem, öğretmenlerin öğrencilere hemen geri bildirim vermelerini gerekli kılar. Bu yönteme göre doğru yanıtlar ortaya çıkana kadar pekiştirme ve düzeltme devam eder. |
| Bağımsız alıştırmalar: | Bu aşamada öğrenci aktif, öğretmen pasiftir. Bağımsız uygulamada, rehberli uygulamalarda verilen ipuçları ve yapılan yardımlar sona erer. Bu aşamada alıştırmalar aynı materyaller üzerinde uygulanmalıdır. Öğrenci yanıtlarının hâlâ tereddütlü olması durumunda ek rehberli uygulamalar yapılmalı, dönüt ve düzeltmelere yer verilmelidir. |
| Uygulama Sonrası Yapılacaklar | |
| Öğretim sonu değerlendirme:
|
Bu aşamada, öğrencilerin öğretim amaçlarını gerçekleştirip gerçekleştirmedikleri değerlendirilir. |
| Haftalık ve aylık gözden geçirme: | Öğretilen bilgi, beceri ve kavramlar her hafta ve her ay yapılan değerlendirmelerle kontrol edilmelidir. |
Örnek: 7. Sınıfa devam eden zihin yetersizliği tanısı almış olan kaynaştırma öğrencisinin olduğu bir sınıfta; 2. Ünite olan “besinler ve özellikleri” konusu önce sınıfta işlenir. Öğretmen sınıfında eğitimi tamamlar. Daha sonra kaynaştırma öğrencisi ile ayrı olarak doğrudan öğretim yöntemine göre eğitime başlar.
| Öğretime hazırlık | Öğrencilere, “Çocuklar bugün sizinle çok zevkli bir çalışma yapacağız. Ancak bu çalışmanın keyifli ve eğlenceli olabilmesi için çalışma boyunca uymamız gereken kurallar var. Şimdi size kuralları söylüyorum. Çalışma boyunca ayaklarınız yerde, sıranıza yaslanarak oturacaksınız. Ben veya bir arkadaşınız konuşurken sessizce ve dikkatli bir biçimde dinleyeceksiniz. Konuşmak istediğinizde parmak kaldırarak izin isteyeceksiniz. Ben, ‘Bak!’ dediğimde gösterdiğim kartlara dikkatli bir biçimde bakacaksınız. Ben ‘Göster!’ dediğimde istediğim kartı göstereceksiniz. Çalışma boyunca bu kurallara uygun davranırsanız çalışmanın sonunda …… kazanacaksınız.” denir. Öğrencilere, “Ben sizinle bugün ‘maddenin özellikleri’ konusunu işleyeceğim. Bu çalışma sırasında şu görmüş olduğunuz araçları kullanacağız” diyerek araçlar tek tek tanıtılır. |
| Günlük Gözden Geçirme | “Çocuklar şimdi ilk soru geliyor ‘Bana kim söyleyecek? Madde nedir? Aranızda bilen ve yanıt vermek isteyen var mı?’ denir. Her öğrenciden bir maddenin ismi söylemesi istenir ve doğru yanıtlar pekiştirilir. Bittiğinde ‘Evet, hepiniz maddelere örnekler verdiniz. Bu söylediklerinizin hepsi maddedir.” denir. |
| Model olma/Konu Sunumu | “Evet çocuklar, şimdi ben size katı maddelerin özelliklerini öğreneceğiz. Beni dikkatlice dinleyin.” denir. “Katı maddeler; belirli bir şekilleri vardır ve konuldukları kabın şeklini almazlar.’ denerek birkaç kez tekrar edilir. Ardından “Şimdi kim söyleyecek maddenin özellikleri nelerdir?” denir ve parmak kaldıran öğrencilerden başlanarak öğrencilerden söylemeleri istenir. Doğru yanıt veren öğrenciler, “Aferin, sen katı maddelerin belirli bir şekli olduğunu ve konulduğu kaba göre şekil aldığını doğru söyledin.” diyerek betimlenerek pekiştirilir. Öğrenci katı maddelerin özelliklerini eksik söylerse, tam söyleyen arkadaşını dinlemesi istenir ve katı maddelerin özellikleri tekrar saydırılır. Her öğrenci doğru tepki verdikten sonra “Evet çocuklar, katı maddelerin özelliklerinin neler olduğunu öğrendik. Şimdi, sizinle önce, katı maddelerin neler olduğunu öğreneceğiz” denir. Sonra “Şimdi, ben size katı maddelerin neler olduğunu söylüyorum. Beni dikkatlice dinleyin. Katı maddeler ‘lastik, sünger, pamuk taş’ denerek resimli kartlar tek tek öğrencilere gösterilerek sayılır. Ardından, katı maddelerin ne olduğu, sorusu sorulur. Önce parmak kaldıran öğrencilerden başlanarak tek tek öğrencilere resimli kartlar gösterilerek sırasıyla söylemeleri istenir. Doğru yanıt veren öğrencilere, “Aferi, sen katı maddeleri doğru söyledin.” diyerek betimlenerek pekiştirilir. Öğrenci eksik söylerse, tüm katı maddelerin neler olduğunu söyleyen arkadaşını dinlemesi istenir ve tekrar saydırılır. Her öğrenci doğru tepki verdikten sonra “Çocuklar, şu ana kadar katı maddelerin özelliklerini öğrendik ve örnekleri sıraladık.” denir. |
| Rehberli Uygulamalar | “Çocuklar, katı maddelerin neler olduğunu öğrenmiştik. Bana kim katı maddelerin özelliklerini söyleyecek denir. Öğrenciden doğru yanıt gelirse betimlenerek pekiştirilir ve eksik söyleyen veya söyleyemeyen öğrenci olursa tam ve doğru söyleyen öğrenciye bir kez daha söyleterek öğrencinin dinlemesi istenir. Eksik söyleyen ya da söyleyemeyen öğrenciye tekrar soru sorularak katı maddelerin özelliklerini söylemesi istenir. “Şimdi kim bu resimli kartlar arasından katı maddeleri seçecek” denerek öğrencilere zarf içinde resimli kartlar verilir. Parmak kaldıran öğrencilerden başlanarak, katı, sıvı ve gaz maddelerin resimlerinin karışık olarak dizildiği sekiz resimli kart arasından katı maddeleri seçmesi istenir. “Evet, bu katı maddeleri öğrenmiştik. Şimdi kim bu resimli kartlar arasından katı maddeleri seçelim.” denerek öğrencilere zarf içinde resimli kartlar verilir. Parmak kaldıran öğrencilerden başlanarak seçim yapmaya başlanır. Daha sonra, “Peki, katı maddelerin özellikleri nedir? Kim kartlar arasından seçip söyleyecek” denerek öğrencilere soru yönlendirilir. Sırasıyla tüm öğrencilerden doğru kartı seçmeleri ve söylemeleri istenir. Doğru kartı seçip, doğru söyleyenler betimlenerek pekiştirilir. Eğer öğrenci yanlış kartı seçer ya da yanlış söylerse, doğru yapan öğrenci izlettirilerek ve dinlettirilerek tekrar seçmesi ve doğru söylemesi sağlanır. Tüm öğrencilere söylettirdikten sonra uygun çalışma davranışları gösteren öğrenciler pekiştirilir ve çalışma sonlandırılır. |
| Bağımsız Uygulamalar | “Evet çocuklar, katı maddelerin neler olduğunu öğrenmiştik. Katı maddeler nelerdir?” diye sorulur. Öğrencilerden doğru yanıt gelirse betimlenerek pekiştirilir ve bir iki öğrenciye de söylettirilir. Eğer öğrenci eksik söylerse, tam söyleyen arkadaşını dinlemesi istenir ve tekrar saydırılır. Ardından önceden hazırlanmış olan çalışma kâğıtları dağıtılır “Şimdi, herkes önündeki çalışma kâğıtlarına baksın ve oradaki soruları okusun ve doğru olanların altlarını işaretlesin.” denir. Nasıl işaret konacağı tahtada gösterilir. Öğrencilerin tümü işaretlemeyi bitirdikten sonra çalışma kâğıtları toplanır ve incelenir. Tümünü doğru işaretleyenler pekiştirilir. Yanlış işaretleyen öğrencilere, düzeltmeler yapılarak doğru işaretlemeleri sağlanır ve pekiştirilir. En sonunda, “Bugün sizlerle katı maddeleri, katı maddelerin özelliklerini öğrendik, bir sonraki dersimizde sıvı maddeleri öğreneceğiz. Bu ders süresince …. kurallarına uygun çalıştığınız için şimdi … kazandınız” denerek ödüller dağıtılır ve öğretim sonlandırılır. |
MODÜL 3A 4. VİDEO : VİDEO: Bu öğretim yöntemi senaryolaştırılarak bir öğretmen tarafından çekilebilir.
MODÜL 3A 5. VİDEO
Örnek: Gelişim yetersizliği olan kaynaştırma öğrencinize kesirleri söyleme ve okuma becerisini doğrudan öğretim yöntemi ile öğretirken;
VİDEO: Öğretmen öğrenciye ders dışında birebir eğitim ile aşağıdaki uygulamayı yapar.
Araştırmanın öğretim oturumları doğrudan öğretim yöntemiyle sürdürülür. Öğretmen ve öğrenci sınıftaki çalışma masasına karşılıklı oturmuştur. Öğretmen öğretim oturumu için hazırladığı araç gereçleri masanın üzerine koyar. Çalışmaya başlamadan önce öğrencinin araç gereçleri incelemesine fırsat verir. Öğretmen kesirleri söyleme becerisi için “Şimdi seninle önündeki şekillerin kesrini söyleyeceğiz. Şekillerin kesrini söylemeye hazır mısın?” diye sorarak öğrenciyi çalışmaya hazır hale getirmeye çalışır. Öğrenci çalışmaya hazır olduğunu sözel olarak ifade ettikten veya jest ve mimik gibi sözel olmayan ifadelerle (başını sallama vb.) gösterdikten sonra öğretmen öğrenciyi motive etmek için “Aferin, çalışmaya başlayabiliriz.” diyerek öğrencinin bu davranışını pekiştirir. Öğretmen önündeki beş daire şeklinden ilk şekli eline alır. Şeklin tüm parçalarını sayar ve şeklin yanında yer alan kesir çizgisinin altına şeklin toplam parça sayısını yazar. Sonra daire şeklinin sadece boyalı parçalarını sayıp kesir çizgisinin üstüne boyalı parça sayısını yazar ve bu şeklin kesri “bir bölü iki” der. Ardından öğrenciye; “Daire şeklinin tüm parçalarını sayıp kesir çizgisinin altına şeklin toplam parça sayısını yazdım ve sonra sadece boyalı parçalarını sayıp kesir çizgisinin üstüne şeklin boyalı parça sayısını yazdım. Bu şeklin kesri bir bölü iki” der. “Şimdi sen de önündeki daire şeklinin önce tüm parçalarını sayarak kesir çizgisinin altına tüm parça sayısını yaz. Sonra sadece şeklin boyalı parçalarını sayarak kesir çizgisinin üstüne şeklin boyalı parça sayısını yaz ve bu şeklin kesrini söyle der. Öğrenci önündeki daire şeklinin tüm parçalarını sayarak kesir çizgisinin üstüne şeklin toplam parça sayısını yazıp, ardından sadece şeklin boyalı parçalarını sayıp kesir çizgisinin üstüne şeklin boyalı parça sayısını yazar ve şeklin kesrini söylerse öğretmen ‘Aferin’ diyerek öğrencinin doğru davranışı pekiştirir. Öğrenci yanlış sayar veya cevap vermezse öğretmen görmezden gelir ve öğrenciye tekrar model olarak bu süreci ikinci kez tekrar eder. Öğrenci yine doğru tepki vermezse öğretmen öğrencinin elini tutup önce kesrin tüm parçalarını birlikte sayarak kesir çizgisinin altına şeklin toplam parça sayılarını öğrenciye yazdırır. Ardından şeklin sadece boyalı parçalarını birlikte sayarak kesir çizgisinin üstüne şeklin boyalı parça sayısını öğrenciye yazdırır ve kesrin şeklini söyletir. Öğrenci bu işlemi bağımsız olarak yapana kadar öğretim aynı şekilde devam eder. Öğretim diğer şekillerin kesrini söyleme işlemi için de aynı sistematikle gerçekleştirilir. Öğretim oturumu sona erince öğretmen öğrenciye çalışmaya katıldığı için sözel olarak teşekkür eder ve çalışma öncesinde öğrenciye açıkladığı hediyeyi vererek öğretimi pekiştirir. Öğretim bu şekilde sona erer. Değerlendirme aşamasında öğretimsel amaç olan kesirleri söyleme becerisi öğrencilerin verdiği tepkiler doğrultusunda yoklama oturumu veri kayıt formuna kaydedilir. Değerlendirme doğru tepki yüzdesi ve yanlış tepki yüzdesi dikkate alınarak yapılır. Değerlendirme sonunda öğrenci öğretim başında belirlenen ölçüte ulaşmışsa kesirleri söyleme becerisi kazanımı sağlanmıştır