Beceri bireyin kendisinden beklenen davranışı düşünmeksizin pratik şekilde sergileyebilmesini ifade eder. Bağımsız yaşam için en çok üzerinde durulan konulardan birisidir. Okul ortamlarında gerek bireysel gerekse grup içinde yapılan pek çok etkinlik öğrencinin bazı becerileri yerine getirmesini gerektirecektir. Öğrencinin ders başlamadan önce ders araç gereçlerini hazırlaması bir dizi becerinin yerine getirilmesi şeklinde gerçekleşir. Örneğin, öğrenci ders başlangıcında sırasında uygun yere çantasını koyar, çantasını açar, önce defterini çıkarır, sonra kalem kutusunu çıkarır, varsa kitabını çıkarır, çantasını kapatır, sırasında uygun bir bölüme koyar, öğretmenin derse başlamasını bekler. Eğer öğretmen olarak öğrencimize bu zincirleme davranışı günlük derse başlamadan rutini şeklinde öğretirsek, öğrencimiz derse daha kolay uyum sağlayacaktır. Çünkü öğrencilerimizin becerileri YAPAMAMA sorunu değil, beceri gerektiren etkinlikler arası geçiş sorunları daha fazladır.

Bireyin yaşam seyri ilerledikçe yeni beceriler edinmesi onun yaşama bağımsız olarak katılımını sağlayıcı özelliklerdir. Bunlar, özbakım becerileri, günlük yaşam becerileri, kişisel bakım becerileri, ev içi beceriler, akademik beceriler, motor beceriler şeklinde beceriler sınıflandırılabilir. Becerilerin bu şekilde sınıflandırılmasının birçok nedeni bulunmaktadır. Bunlardan birisi de hangi beceri, ne zaman kazandırılacak sorusuna cevap verme ile ilgilidir. Örnek, okula girerken sıra olması ve diğer arkadaşlarıyla birlikte hareket etmesi bir belli kurallara bağlı bir beceridir. Öğrencinin bu beceri için belirli bir olgunluğa erişmiş olmak ve beceri ilgili davranışları kazanmış olma gereklidir. Bu da ancak öğretmenin bu becerilerinin kazandırılmasına yönelik kuralları sistemli bir şekilde uygulamasına bağlıdır. Özellikle, bazı öğrencilerin hergünkü rutin kuralların ve alışkanlıkların dışına çıkıldığında bocalaması çok olağan bir durumdur. Dolayısıyla bu  durumlarda becerilerin öğretimi öncesinde önkoşul beceriler dikkate alınarak kuralların oluşturulması gerekliliğini ortaya çıkmaktadır.

Kaynaştırma yoluyla eğitim alan öğrenciler her eğitim kademesinde bulunmaktadır. Okulöncesi dönemde öğrencilerin giyinme, bağımsız yeme içme, el göz koordinasyonu gerektiren resim yapma, makasla kesme, yırtma yapıştırma gibi etkinliklere katılımı için beceri öğretimi yapılması uygun olacaktır. Bu gibi etkinliklerde de yine beceri analizi tekniğine başvururuz.

Beceri analizi karmaşık ya da çok basamaklı davranış ya da becerilerin öğretilmesi kolay alt beceri basamaklarına (işlem basamaklarına) ayrılmasıdır. Beceri analizleri farklı yollardan yapılabilir. a) Beceriyi kendiniz bizzat yerine getirerek her bir basamağı ayrıntılı olarak yazabilirsiniz; b) bir başkasından o beceriyi yapmasını isteyip siz gözleyebilir ve yaptıklarını her her bir basamağa tek bir davranış olacak şekilde yazabilirsiniz. Örneğin makasla kesme etkinliğiniz sırasında diğer öğrenciler verdiğiniz etkinliği kolaylıkla yapabilirken özel gereksinimli öğrenciniz yapamayabilir. Bu durumda makasla kesmeyi bir beceri olarak düşünebilirsiniz.

Örneğin bir okul öncesi eğitim sınıfında makasla kesme etkinliği yaptığınızda, gruptaki diğer öğrencilere yapacakları etkinliği açıklayarak makası ve kesme çalışması yapacağı materyali verdiğinizde etkinliği kolaylıkla gerçekleştirebilirken, özel gereksinimli öğrenciniz diğerlerinden geride kalabilecek ya da yapamayabilecektir. Bu durumda diğer öğrenciler çalışırken siz de özel gereksinimli öğrencinizle birebir öğretim yapabilirsiniz. Dolayısıyla aşağıdaki makasla kesme becerisinin analizini yaparak özel gereksinimli öğrencinize öğretebilirsiniz.

Makasla Kesme Becerisinin Analizi

1. Makası alır.
2. Parmaklarını makasa yerleştirir.
3. Diğer eliyle keseceği kağıdı tutar.
4. Makası açarak keseceği malzemesi arasına yerleştirir.
5. Malzemeyi belirtilen şekilde keser.
6. İşlem bittiğinde kesilen malzemeyi bırakır.
7. Makası aldığı yere bırakır.

Görüldüğü gibi kaba bir analizle bile makas kesmenin pek çok basamağı bulunmaktadır. Bu basamakları tek tek izleyerek, sistemli bir şekilde öğrettiğiniz öğrencinin bundan sonraki kesme etkinliklerini daha kolaylıkla yapabilecektir. Dikkat edilecek konu, öğrencinin ne kadar yardıma gereksinimi varsa o kadar yardım sunmanızdır. Örneğin, makası gerektiği gibi tutamayan öğrencinize ilk aşamada makası tutması için elini tutarak bu aşamayı yaptırabilirsiniz. Daha sonraki aşamalarda da yardımı yavaşça azaltarak beceriyi bağımsız yapmasını sağlayabilirsiniz. Öğrenciniz, makasla kesme etkinliğini aynı beceri basamaklarından geçerek defalarca yaptığında, artık yardıma gereksinimi kalmayacak ve bağımsız olarak yapmaya başlayacaktır.

Siz de öğrencinizin genel performans düzeyine göre yapmasını istediğiniz, kahvaltı saatinde yeme içme becerilerinin öğretimini, spor dersinde giyinme becerilerinin öğretimi, görsel sanatlar dersinde boyama becerilerinin öğretimini, bilgisayar dersinde bilgisayar kullanım becerilerinin öğretimini benzer şekilde beceri analizleri yaparak gerçekleştirebilirsiniz.

Başka bir örneği inceleyelim. Hafif derecede zihinsel yetersizliği tanısı almış olan meslek lisesine devam eden kaynaştırma öğrencimizin olduğunu düşünelim. Öğrencimiz staj kapsamında gittiği kurumda belirli bir temizlik becerisi isteniyor olabilir. Traş olma, saç yapma veya deodorant kullanma yapma gibi. Bu ve bunun gibi pek çok özbakım becerisinin eksikliği öğrencinizin gittiği staj ortamlarında çevresi tarafından kabul görmemesine yol açabilecek etmenlerden sadece biridir. Ancak özbakım becerilerinin öğretiminin okulda yapılması güç olabileceğinden aileyi bu konuda bilgilendirmek ve aileye örnekteki gibi beceri analizi yaparak çocuğuna öğretmesini sağlamak uygun olacaktır.

Örneğin traş olma becerisi zincirleme bir beceridir. Zincirleme beceriler öğretilirken beceri öğretilmesi kolay küçük basamaklara ayrılır. Siz bu becerinin analizini yaparak aileye bu beceriyi çocuğuna nasıl öğretmesi gerektiğini açıklayabilirsiniz.  Ali ebu beceriyi evde çocuğuna öğretecektir. Böylece okul sonrası iş ortamlarında kabulü kolaylaşacaktır.

Traş olma becerisinin beceri analizi

1. Elektrikli sakal traş makinasını alır.
2. Fişi prize takar.
3. Düğmesini açar.
4. Yüzünün bir tarafını aşağı yukarı hareket ettirerek tıraş eder.
5. Yüzünün diğer tarafını aşağı yukarı hareket ettirerek tıraş eder.
6. Çenesini tıraş eder.
7. Düğmeyi kapatır.
8. Fişi prizden çıkarır.
9. Makineyi yerine yerleştirir.
10. Yüzünü yıkar.
11. Yüzünü havlu ile kurular.

Sınıfınızdaki kaynaştırma öğrencinize kazandıracağınız önemli beceri alanlarından biri de sosyal becerilerdir. Sosyal beceriler, öğrencinin yakınlarıyla, öğretmenleriyle, sınıf arkadaşlarıyla kurduğu etkileşimin kalitesini belirler. Biriyle karşılaştığında selamlaşma, günaydın deme, yeni tanıştığı biriyle iletişim kurma, dışarıda görgü kurallarına uyma, sınıfu arkadaşlarıyla saygı ve sevgi ilişkisinde olma gibi pek çok davranış birer sosyal beceridir. Sınıfınızdaki özel gereksinimli öğrencinize sosyal beceri öğretimi yaparken dikkat etmeniz gereken noktalar vardır. Bunlar:

1. Öğrencinize kazandırmak istediğiniz hedef becerilerin seçil

• İşlevsel beceriler
• Çocuğun günlük yaşamında yardıma gereksinim duyduğu beceriler
• Çocuğun öğrenmek istediği beceriler
• Çocuğun öğrenmeye hazır olduğu beceriler
• Öğretmek istediğimiz beceriler

2. Beceri analizinin yapılması

• İleri zincirleme
• Geri zincirleme

3. Ödüllerin belirlenmesi

• Yiyecek
• Nesne
• Etkinlikler
• Semboller

Öğretim öncesi bu aşamalar belirlendikten sonra; öğretmeyi hedeflediğiniz sosyal beceriyi belirlerken bu soruları sormanız gerekmektedir?

• Çocuk ve ailesi için öncelikli beceriler nelerdir?
• Çocuğun içinde yaşadığı ortamın özellikleri nasıldır?
• Çocuğun sahip olduğu kavram ve beceriler nelerdir?

Örneğin, bu aşamaları düşünürsek sınıfımızda kaynaştırma öğrencisi olan otizm tanısı almış öğrencimiz olsun. Sınıfta öğretimler yaparken sınıf kurallarına uymadığını düşünelim. Bu nedenle öğrenciniz ile sınıf kurallarını öğrenme ve uygulama çalışması yapabilirsiniz.

ÖRNEK: İlk olarak sınıfınıza genel olarak; tüm öğrencilere “Sınıfımızda kurallar olmasaydı ne olurdu” sorusunu sorup ve öğrencilerinizin bu konuda konuşmasını isteyebilirsiniz. Daha sonra öğrencilere dinleme becerisine atıfta bulunan nasıl dinleyeceklerini belirten bir metin okunur.

“Deniz öğretmen, zil çaldığında sınıfına doğru büyük bir sevinçle ilerledi, dersleri resim dersiydi ve öğrencilerine bu gün yeni bir resim çizimi öğretecekti. Öğrencileri en çok resim dersi yapmak istiyordu. Öğretmenlerine “öğretmenim ne zaman resim yapacağız ne zaman yeni boya kalemlerini vereceksiniz” diye hep sorar dururlardı. Öğretmen sınıfa girdiğinde gözlerine inanamadı, öğrenciler beslenme saatinde yedikleri bisküvi poşetlerini ve meyve suyu kutularını yere atmışlardı, çöplere basmamaya çalışarak yerine oturdu. Öğretmen, evet çocuklar dersimiz resim şimdi sizlerle yeni boya kalemleriniz ile resim yapmayı öğreneceğiz” demeye kalmadan Can, yerinden kalktı ve izinsiz sınıfta dolaşmaya başladı, öğretmeni Can’a yerine oturmasını söyledi. Bu arada Neşe sıra arkadaşı Gül’ün saçını çekti ve Gül ağlamaya başladı. Öğretmen Gül’ e ne olduğunu sordu, fakat Gül cevap vermeden İsmail, Ayşe, Can hep bir ağızdan konuşmaya başladılar, olayın nasıl olduğunu kendilerince anlatmaya çalıştılar, fakat öyle bağırıyor ve aynı anda konuşuyorlardı ki öğretmen hiçbir şey anlamadı. Öğretmen Gül’e söz verdiğini diğerlerinin izin almadan konuşmamasını söyledi. Deniz öğretmen, sorunu halletti. Ve “evet çocuklar şimdi dersimize başlıyoruz” derken sınıfa kapıyı çalmadan paldır küldür bir öğrenci girdi. Öğretmen sınıfa giren öğrenciye, “ Ali, zil çalalı 15 dakika oldu, neredeydin” diye sordu. Ali tuvalette olduğunu söyledi. Ali teneffüste oyun oynadığı için tuvalete gidecek zaman bulamamıştı böylece derse de geç kalmıştı. Öğretmen Ali’ye yerine geçmesini söyledi. Deniz öğretmen sınıfında ki bu olaylarla uğraşırken zaman ilerlemişti ve ders zilinin çalmasına 10 dakika kalmıştı. Yaşadığı olaylar onu hem üzmüş hemde öğrencilerine kızmıştı. Deniz öğretmen sınıfa şöyle dedi: “ Bu ders saatinde sizlerle resim dersi yapacaktık ve size çok seveceğiniz yeni bir boya kalemi ile resim yapmayı öğretecektim. Fakat sınıfta bazı arkadaşlarımız kurallara uymadığı için çok zaman kaybettik. Fakat öncelikle sınıfımızdaki çöpleri topluyoruz” dedi. Hep beraber çöpleri topladılar. Daha sonra öğrencilere kalemlerini dağıtarak sınıf kuralları ile alakalı resim çizmelerini ve boyamalarını istedi. Her öğrencinin tek tek yaptığı resmi anlatmasını istedi. Öğretmen sınıfta yaptıkları kural hatalarını tek tek açıkladı. Öğrenciler bu söylenenlerden sonra çok üzüldüler. Yaptıklarını tekrar düşüneceklerini sınıf kurallarına artık uyacaklarını söyleyerek öğretmenlerinden onu üzdükleri için özür dilediler.”

Daha sonra özellikle kaynaştırma öğrencinize şu sorular sorulur:

1- Dinlediğiniz öyküde neler oldu ?

• Öğretmen sınıfa ilk girdiğinde ne gördü?
• Can sınıfta ne yaptı ?
• Neşe sınıfta ne yaptı ?
• Gül neden ağladı?
• Ayşe, Can ve İsmail sınıfta ne yaptılar?
• Ali ne yaptı?

2- Öğrenciler sınıfta kurallara uymadığı için ne oldu?

3-“Öğrenciler bu sınıfta hangi kurallara uymadılar?” diye sınıfa sorun ve söylenen ifadeleri tahtaya yazın, eğer benzer cevaplar gelirse cümlenin yanına çek atın.

“Öykümüzde öğrencilerin hangi kurallara uymadığını ve kurallara uyulmadığında neler olduğunu konuştuk. Şimdi, biraz önce verdiğiniz cevaplardan yola çıkarak sınıfımızın kurallarını belirleyelim.” deyin. Tahtaya “SINIFIMIZIN KURALLARI” başlığını yazın. Öğrencilerin cevaplarını başlığın altına sıralayın. Sınıf Kurallarını oluştururken aşağıdaki bilgilerden yararlanın. “Evet çocuklar, sınıf kurallarımızı sizlerin katkıları ile buraya yazdık. Şimdi bunları yüksek sesle okuyalım.” deyin ve kurallar listesini yüksek sesle okuyun. Daha sonra sınıfın tekrar etmesini isteyin.

Belirlediğimiz sınıf kurallarından yararlanarak, şimdi “SINIF KURALLARINA UYAN ÖĞRENCİ” listesini yazalım deyin.

SINIF KURALLARINA UYAN ÖĞRENCİ;

• Ben, ders zili çaldığında hemen sınıfıma girerim. Derslerimle ilgili araç ve gereçlerimi hazırlar ve öğretmenimi sessizce beklerim.
• Sınıfımı temiz tutar, çöpleri çöp kutusuna atarım.
• Öğretmenimden parmak kaldırarak söz isterim.
• Sınıfta izinsiz dolaşmaktan kaçınırım.
• Sınıfa uygun şekilde girerim.
• Arkadaşlarıma zarar vermekten kaçınırım. Duygu ve düşüncelerimi sözle ifade ederim.
• Sınıf eşyalarını özenli kullanırım.
• Derste öğretmenimi ve arkadaşımı başka şeylerle ilgilenmeden dinlerim.”
• Söz almak için arkadaşımın ve öğretmenimin sözünü bitirmesini beklerim.

Daha sonra öğrenciler ile beraber pano hazırlanır.

MODÜL 3B 1. VİDEO

VİDEO: Bu örnek sınıfta senaryolaştırılarak video çekimi yapılabilir.

Bütün bunlarla birlikte, kaynaştırma öğrencilerimize sosyal beceri öğretirken kendilerini günlük hayata; öz bakım becerileri(tuvalet, giyinme, yemek yeme becerileri), tüketici becerileri (parayı tanıma, banka hizmetlerinden yararlanma, harcama kaydı tutma), ev içi becerileri(mutfak becerileri, ev temizliği, çamaşır yıkama kurutma becerileri), sağlığı koruma becerileri(ilaç kullanma, kişisel sağlık cihazları kullanma) ve toplumu tanıma becerileri (bağımsız seyahat etme, eğlence olanaklarından yararlanma, yasaları bilme) öğretilebilir.