7. VİDEO 1: Bir öğretmenle, öğrencilerin uygun olmayan davranışlarını örneklediği bir görüşme videosu çekilir.

VİDEO 1 İÇERİK: Öğretmen sınıfındaki öğrencilerin sergilediği uygun olmayan davranışları örneklendirir.

Davranışın tanımını yaptığımız bölümden de hatırlayacağınız gibi, davranışlar uygun olan davranışlar ve uygun olmayan davranışlar olarak ikiye ayrılıyor. Uygun olmayan davranışlar, öğrencinizin toplum içinde kabul görmesini engelleyen, çevrede kabul görmeyen ve onaylanmayan, onun yaşıtlarıyla ya da çevresindeki bireylerle etkileşimini sınırlayan davranışlar olarak tanımlanabilmektedir.

Uygun olmayan davranışları belirlerken çocuğun içinde bulunduğu topluma ve çevreye göre uygun olmayan davranışların farklılık ya da çeşitlilik gösterebileceğini aklınızda bulundurmanız gerekecektir. Örneğin yüksek sesle konuşmak beden eğitimi dersinde kabul edilebilir bir davranışken sınıf içinde uygun olmayan bir davranış olarak kabul edilecektir. Ya da öğrenciler kendi aralarında konuşurlarken birbirlerine hafifçe vurmaları şakalaşma olarak kabul edilebilirken bir öğrencinin öğretmeni ile konuşurken öğretmenine hafifçe vurması kabul edilemeyecek uygun olmayan davranış olarak belirlenecektir. Bunların yanı sıra tüm toplumlarda ve her yaş grubunda uygun olmayan davranış olarak kabul edilecek davranışlar vardır. Örneğin küfür etmek, kendine ya da arkadaşlarına zarar vermek, çevresine zarar vermek, yerlere tükürmek, başkalarının eşyalarını izinsiz almak gibi davranışlar, ortam ya da grup fark etmeksizin kabul edilemeyecek uygun olmayan davranışlardır.

GÖRSEL 1: Aralarında şakalaşarak gülüşen bir grup öğrenci görseli eklenecektir.

Uygun olmayan davranışların önlenmesi, davranışlar oluşmaya başlamadan önce gerekli düzenlemeleri gerçekleştirerek uygun olmayan davranışların ortaya çıkmasını engellemek anlamına gelmektedir. Bunun için yapılabilecek bir dizi uygulama önerilebilir: rutin oluşturmak ve kural koymak gibi.

Uygun Olmayan Davranışların Önlenmesi: Rutin Oluşturmak

Rutinlerin olması tüm bireylerin gün içinde neler yapacağını bilmesini ve bir sonraki yapacaklarının ne olacağını bilmesini sağlayacaktır. Bu da bireylerin kendini güvende hissetmesini ve daha rahat davranışlar sergilemelerini sağlayacaktır. Öğrencilerinizde de bu benzer şekilde yarar sağlayacaktır. Özellikle özel gereksinimli öğrencileriniz için rutinlerin olması öğrencilerin daha rahat davranmalarını, etkinlikler sırasında ve arasında ne yapacaklarını bilmelerini sağlayacağı için uygun olmayan davranışların sergilenme olasılığını azaltacaktır.

Rutin oluşturmak okul içinde evde olduğundan daha kolay uygulanabilecek bir stratejidir. Çünkü zaten günlük ders planı bellidir ve günlük akış için bir rutin mevcuttur.

GÖRSEL 2: Buraya 4. Sınıf öğrencisinin günlük ders planı tablosu görseli eklenecek.

Yapılması gereken derslerin akışının ve dersler arasında yapılacakların bir rutininin olmasını sağlamaktır. Derslerin akışında oluşturulacak rutin elbette derslerin içeriğine bağlı olarak değişiklik gösterecektir. Ders aralarında yani teneffüs saatlerinde oluşturulacak rutinler öğrencilerin yaşlarına da bağlı olarak değişebilecektir. Küçük yaşlardaki öğrencilerle teneffüs zilinin çalmasıyla ilk önce tuvalete gidilmesi ardından bahçede oynanması ve derse girilmeden önce de su içilmesi bir rutin olabilecekken daha büyük yaşlardaki öğrenciler için teneffüse çıkınca önce kantine gitmek ve alışveriş yapmak, ardından bahçeye çıkmak ve ihtiyaç varsa derse girmeden önce tuvalete gitmek bir rutin olabilir.

GÖRSEL 3: Buraya günlük ders planının arasına özel gereksinimli öğrenci için yukarıdaki paragraftaki gibi uyarlanmış şekilde eklemeler yapılmış bir görsel eklenecek.

Tipik gelişen öğrenciler teneffüslerde yapacaklarına ilişkin kendi rutinlerini kendileri oluşturabilirlerken özel gereksinimli öğrencilerin bu rutinleri oluşturmaları için siz öğretmenlerinin desteğine ve hatta sistematik öğretimine ihtiyaçları olabilecektir. Özel gereksinimli öğrencinin yetersizlik türü ve bireysel özelliklerine bağlı olarak belirlediğiniz rutini öğrencinin görebileceği bir yere (örn., sırasının üstüne, defterine, vb.) yapıştırmak ya da yazmak öğrencinin çizelgeyi takip ederek rutini uygulamasını kolaylaştırabilecektir.

Şekil 1

Günlük rutin çizelge örneği

Şekil 1’deki gibi bir rutin çizelgesi hazırlanarak öğrencinin rahatlıkla görebileceği ve takip edebileceği bir yere yapıştırılabilir. Çizelgeye öğrencinin gereksinimine bağlı olarak teneffüs saatleri de eklenebilir ve teneffüslerde neler yapması beklendiği yazılabilir. Yine öğrencinin sınıf düzeyine bağlı olarak benzer bir çizelge resimlerle hazırlanabilir. Okumayı bilmeyen öğrenciler için resimli çizelge hazırlanarak hem hangi etkinliklerin olduğuna hem de hangi etkinliklerde neler yapması gerektiğine öğrencinin anlayacağı şekilde yer verilebilir.

8. VİDEO 2: Bir öğrencisi için rutin oluşturma çalışması yapan bir öğretmenin videosu yerleştirilecektir.

VİDEO 2’nin İÇERİĞİ: 3. Sınıf öğretmeni olan Selim öğretmen öğrencisi Hakan için bir günlük rutin çizelgesi hazırlar. Çizelgede Hakan için özellikle de teneffüslerde yapacaklarını hatırlatacak açıklamaları sesli olarak söyleyerek rutin çizelgesine yazar: “Teneffüs zili çaldığında sınıftan arkadaşlarınla birlikte çık. Tuvalete git. Tuvaletini yap ve ellerini yıka. Bahçeye çık ve arkadaşlarını (Metin, Ata ve Kaan) bulup yanlarına git. Arkadaşların hangi oyunu oynamaya başladıysa “Ben de oynayabilir miyim?” deyip sen de oyuna katıl. Teneffüs bitme zili çaldığında sınıfa dön ve sırana otur.” Şeklinde sesli olarak söyleyerek çizelgeye yazar.

Uygun Olmayan Davranışları Önleme: Kural Koymak

Oluşabilecek uygun olmayan davranışları önlemek amacıyla kural koymak da etkili bir strateji olarak önerilebilir. Aslında burada her birinizin “zaten her sınıfın kuralları var, tabi ki de bizim sınıfımızın da kuralları var” dediğinizi duyar gibi oluyoruz. Uygun olmayan davranışların önlenmesi ile ilgili olarak bizim bu bölümde değinmek istediğimiz iki nokta var: (a) kuralları belirlerken ve (b) kuralların uygulanması sırasında dikkat edilmesi gereken hususlar.

Az önce de belirtildiği gibi genellikle her sınıfın belirlenmiş olan kuralları bulunmaktadır. Ancak bu kurallar belirlenirken dikkat edilmesi gereken bazı hususlardan söz etmek uygun olacaktır. Bu hususların ilki, kuralların öğrencilerle birlikte belirlenmesidir. Eğer öğrencileriniz kuralların belirlenmesi aşamasında söz sahibi olurlarsa kurallara uymaları daha yüksek olasılıklı olacaktır. İkinci dikkat edilmesi gereken husus belirlenen kural sayısının 7-10 arasında olması gerektiğidir. Öğrencilerinizin sınıf düzeyine göre bu sayı yedide kalabilir ya da 10’a kadar çıkabilir. Bunlara ek olarak, belirlenen kuralların olumlu ifadelerle yazılması da önemli bir konudur. Örneğin, “Sınıfta yüksek sesle konuşmayalım.” demek yerine “Sınıfta konuşurken başkalarını rahatsız etmeyecek ses tonuyla konuşalım.” demek daha uygun olacaktır. Çalışılan yaş grubuna göre okuma bilmeyen öğrenciler için resimli kurallar tablosu da oluşturulabilir. Kurallar belirlendikten ve olumlu ifadelerle yazıldıktan sonra öğrencilerin görebilecekleri bir yere asılmalıdır. Kuralların yine öğrencilerin sınıf düzeyine göre belli aralıklarla hatırlatılması, daha kolay uygulanmasını sağlayacaktır. Küçük yaş grubu ile çalışıyorsanız kurallar başlangıçta her gün güne başlarken hatırlatılırken haftalar ilerledikçe iki-üç günde bir ve sonra da haftada bir kez hatırlatılabilir. Daha büyük yaş grubu öğrenciler ile çalışıyorsanız kurallar belirlendikten ve sınıfın görülebilir yerine asıldıktan sonra gerektikçe hatırlatmalara yer verilebilir. Öğrenciler kurallara uygun hareket etmeye alıştıkça kurallar birer birer yenileriyle yer değiştirebilir.

GÖRSEL 4: Bir sınıfın belirlenmiş ve hazırlanmış olan kural listesinin görseli eklenecek.

Kurallar belirlendikten sonra, kuralların uygulanması aşaması gelmektedir. Uygulama sırasında kurallara uyan öğrencilerin sizin tarafınızdan fark edilmesi ve kurallara uyduğu için ödüllendirilmesi, kuralların daha fazla öğrenci tarafından uygulanmasını sağlayacaktır. Ödüllendirme, sözel övgü (örn., “Furkan çöpleri çöp kutusuna attığın için aferin.”, “Gamze parmak kaldırarak söz istediğin için teşekkür ederim.”, “İlker arkadaşının kalemtıraşını alırken izin istemen çok güzeldi.” vb.) olabileceği gibi, sosyal ödül de (örn., çak bir beşlik yapmak, omzuna dokunmak, göz kırpmak, gülümsemek, başparmak ile tamam işareti yapmak vb.) olabilir. Kurallara uyma davranışının sadece sınıfta sizin tarafınızdan fark edilmesi yeterli olmayacaktır. Sınıfın dersine giren branş öğretmenleri, okuldaki diğer öğretmenler ve personel tarafından da kurallara uyulduğunun fark edilmesi ve bunun öğrencilere belli edilmesi önem taşımaktadır. Özellikle de özel gereksinimli öğrenciler söz konusu olduğunda, öğrencilerin uygun davranışlarının ödüllendirilmesi, uygun davranışların daha sık gerçekleştirilmesini sağlayacaktır. Böylelikle uygun davranışlarla çevresinden ilgi gören öğrenciler uygun olmayan davranış sergileyerek ilgi çekme ihtiyacında olmayacaklardır. Bu da uygun olmayan davranışların önlenmesinde kullanılabilecek bir strateji olarak sunulabilir.

9. VİDEO 3: Sınıf kurallarının uygulanması ile ilgili olarak sınıf öğretmeni ile branş öğretmeninin öğretmenler odasındaki konuşması videosu eklenecek.

VİDEO 3 İÇERİĞİ: Belirlenmiş olan bir kuralın her iki derste de uygulanması ile ilgili öğretmenlerin konuşması olur.

Uygun Olmayan Davranışların Azaltılması ve Ortadan Kaldırılması

Uygun olmayan davranışlar önlenemeyip ortaya çıktığında, bu davranışların duruma göre bazen azaltılması (örn., bir derste üç kez tuvalete gitmek isteme davranışını derste bir kereye indirmek) yeterli olabilirken bazen de tamamen ortadan kaldırılması (örn., arkadaşının saçını çekerek kendisine bakmasını isteme) gerekebilmektedir. Her iki durumda da hedef davranışın 4. Modülün b bölümünde tanımlandığı şekilde doğru olarak tanımlanması ve kayıt tutularak kaç kere ya da ne kadar süre ile gerçekleştiğinin belirlenmesi gerekmektedir. Böylelikle, davranışı istediğimiz şekilde değiştirmek için bir davranış değiştirme planı oluşturabilirsiniz.

DAVRAYIN İŞLEVLERİNİN SIRALANDIĞI MADDELER HALİNDE ÇERÇEVELİ BİR LİSTE

Davranış değiştirme planını hazırlamak için öncelikle davranışın doğru bir şekilde tanımlanması gerektiğinden söz etmiştik. Eğer davranışı gözlenebilir ve ölçülebilir bir şekilde tanımlarsanız kayıt tutmanız daha kolay hale gelecektir. Örneğin, “Yasin çok hırçın bir çocuk. Yerinde durmuyor.” demek yerine Yasin’in değiştirmek istediğiniz davranışını gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde ifade etmek gerekmektedir. “Yasin derste boş kaldığında arkadaşlarının defterlerini sıralarından yere atmakta ya da defterleri sırada karalamaktadır.” şeklinde tanımladığınızda artık neyi gözlemleyeceğiniz net bir hal almıştır. Gözlemlerinizi kaydedecek iki davranışlı bir kayıt çizelgesi işinizi kolaylaştıracaktır.

Şekil 2

Kayıt Çizelgesi

Yukarıdaki gibi bir kayıt çizelgesi ile davranışın hangi derste kaç kez meydana geldiği bilinebilecektir. Artık nasıl bir davranış değiştirme tekniği kullanarak davranışın oluşumunu azaltacağınızı ve ortadan kaldıracağınızı belirleyebilirsiniz.

Görmezden Gelme: Görmezden gelme uygun olmayan davranışları azaltmak ve ortadan kaldırmak için uygulayabileceğiniz ilk tekniktir. Bu tekniği uygularken uygun olmayan davranış her oluştuğunda kararlı bir şekilde görmezden gelmeniz çok önemlidir. Çünkü ilk görmezden gelmeye başladığınızda davranışın oluşum sıklığı artabilecek (örn., bir derste üç kez oluşuyorsa görmezden gelmeye başladığınızda derste altı kez oluşabilir) hatta davranış çeşitlenebilecektir (örn., davranışı görmezden gelmeye başladığınızda istediği olana kadar ağlayan bir çocuk siz kararlı bir şekilde görmezden geldiğinizde kendini yere atarak ağlamaya başlayabilir). Zaman içinde sizin ve çocuğun çevresindeki diğer kişilerin kararlı bir şekilde görmezden gelmesiyle davranışı ile ilgi çekemeyeceğini ya da istediğini yaptıramayacağını fark eden öğrenciniz uygun olmayan davranışını yavaş yavaş azaltacak ve hatta zamanla ortadan kaldırabilecektir.

10. UYGULAMA VİDEOSU: Görmezden gelme uygulamasını gerçekleştiren bir öğretmen.

UYGULAMA VİDEOSU İÇERİĞİ: Öğrencisinin ders sırasında ayağa kalkarak gezinmesini görmezden gelen bir öğretmen videosu eklenir.

Görmezden gelme, öğretmenlerin en sıklıkla kullandıklarını ifade ettikleri davranış değiştirme tekniğidir. Ancak, bir süre görmezden gelinen davranış artık dayanamayarak ilk görüldüğünde ve tepki verildiğinde, davranış değiştirme sürecinde tekrar başlanılan noktaya geri dönülmüş olur. Yani en sık bu tekniği kullandığını (ve işlerine yaramadığını) ifade eden öğretmenlerimiz çoğunlukla bir noktada dayanamayarak öğrencisinin davranışına tepki vermiş ve süreci başa döndürmüştür. Dolayısıyla, uygulaması çok kolay gibi görünse de yeteri kadar kararlı bir şekilde uygulanmadığında görmezden gelme ile istenen sonucu almak mümkün olamamaktadır.

Görmezden gelme tekniği, kendine, başkalarına ve çevresine zarar verme gibi davranışlarda uygulanamayacak bir tekniktir. Görmezden gelmeye başlandığında davranışta oluşabilecek artış ve çeşitlenme nedeniyle öğrencinin kendisine, arkadaşlarına ya da çevresindeki eşyalara zarar verdiği durumlarda bu tekniği uygulamak çok uygun olmayacaktır.

Ayrımlı Pekiştirme: Ayrımlı pekiştirme, görmezden gelme tekniğinin tamamlayıcısı olarak kullanılması gereken bir teknik olarak bilinir. Görmezden gelmeyi uygularken çocuğun uygun olmayan davranışları görmezden gelinir. Ayrımlı pekiştirmede ise, çocuğun yaptığı uygun davranışları fark ederek bu davranıştan dolayı memnuniyetinizi çocuğa gösterirsiniz. Başka bir şekilde söylemek gerekirse, ayrımlı pekiştirme uygulanırken, çocuğun yaptığı uygun olmayan davranışlara ilgi gösterilmezken gerçekleştirdiği uygun davranışlar övülür, pekiştirilir ki bu davranışların oluşum sıklığı artırılsın.

GÖRSEL 4: Sırasında oturarak parmak kaldıran bir öğrenci fotoğrafı gelecek.

Yine bir örnekle uygulamayı anlatmaya çalışalım. Örneğin Atakan sınıfta tahtada yazılı olanları arkadaşının defterine yazmasına yardım ettiğinde Emel hanım “Atakan arkadaşına yardımcı olman çok güzel. Aferin sana.” der. Öğrencilerin sınıf düzeylerine göre sunulacak ödül türü farklılaştırılmalıdır. Örneğin 10. Sınıfta matematik dersinde sorunun cevabını söylemek için el kaldıran Erkan’a Cemil bey “Erkan arkadaşlarının ne dediğini hiç anlamadım, el kaldırdığın için sen söyle cevabı.” diyerek yaşına uygun bir tepki vermiş olacaktır. Bu sırada Cemil Bey diğer bir öğrencisi Serdar’ın ders sırasında arkadaşları ile konuşarak şakalaşmasını görmezden gelmektedir. Burada önemli olan, kaç yaşında, hangi sınıf düzeyinde olursa olsun, öğrencinizin uygun davranışını fark etmeniz ve bunu yaşına ve düzeyine uygun bir şekilde öğrencinize de fark ettirmenizdir. Böylelikle öğrencileriniz uygun olmayan davranışlar sergileyerek sizin ilginizi çekmeye gereksinim duymayacaktır.

Tepkinin Bedeli: Tepkinin bedeli de uygun olmayan davranışların azaltılmasında ve ortadan kaldırılmasında kullanılabilen ve etkili olan tekniklerdendir. Tepkinin bedeli tekniğinin kullanılabilmesi için öğrencinizin önceden sergilediği uygun davranışları karşılığında çeşitli pekiştireçler (ödüller) kazanmış olması gerekmektedir ki uygun olmayan davranışı sergilediğinde kazanmış olduğu pekiştireçlerden bir kısmını geri alabilesiniz.

Uygun davranışların arttırılması bölümünde yer verdiğimiz dönüştürülebilir sembol pekiştirme sistemini hatırlayınız. O sistem içinde tepkinin bedeli tekniğini uygulamanız çok daha kolay olacaktır. Çünkü öğrencilerinize uygun davranışları karşılığında dönüştürmesi için verdiğiniz semboller öğrenciniz uygun olmayan davranışlar sergilediğinde kolaylıkla geri alınabilecek ödüllerdir. Yiyecek, içecek ya da etkinlik pekiştireçleri geri alınabilir pekiştireçler olmadığı için bu teknikte kullanmak mümkün olmayacaktır. Bu nedenle sembol ve nesnel pekiştireçler tepkinin bedeli içinde kullanılabilecek pekiştireç türleri olarak belirtilebilir.

Örneğin, Kaan Öğretmen sınıfında dönüştürülebilir sembol pekiştirme sistemi ile tepkinin bedeli tekniğini birlikte kullanarak öğrencilerinin uygun davranışlarını arttırırken uygun olmayan davranışlarını da ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Öğrencileri önceden belirlediği hedef (uygun) davranışları sergilediğinde önceden belirlediği sayıda sembol pekiştireç kazanırken, uygun olmayan davranışlar sergilediklerinde yine önceden belirlediği miktarda sembollerini öğretmenlerine geri vermektedirler. Böylelikle sergiledikleri uygun olmayan davranışların karşılığı olarak belli sayıda pekiştireçlerini bedel olarak vermektedirler. Kaan Öğretmen öğrencilerindeki uygun davranışların artışını ve uygun olmayan davranışların azalmasını bu teknikleri kararlılıkla uygulayarak kolayca gözlemlemiştir.

Bölüm başından beri anlatmaya çalışılan nokta, uygun olmayan davranışların da uygun davranışlar gibi öğrenildiğidir. Eğer uygun olmayan davranışlara uygun davranışlara gösterilenden fazla ilgi gösterilirse, uygun olmayan davranışların tekrar sergilenme olasılığını arttırmış olursunuz. O halde, uygun olmayan davranışları görmezden gelerek uygun davranışları da gördükçe fark ederek ve fark ettiğinizi de öğrencilerinize belli ederek bekledikleri ilgiyi uygun davranışlarına göstermiş olursunuz ve böylelikle de uygun davranışlarının sergilenme olasılığını arttırmış olursunuz.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Bilmez, H. ve Tekin-İftar, E. (2014). Veri toplama (s. 99-144) (Ed. E. Tekin İftar). Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara: Vize Yayıncılık.

Düzkantar, A. (2014). (7. Baskı) Uygun olmayan davranışları azaltma/ortadan kaldırma (s. 41-62) (Ed. E. Tekin İftar). Davranış ve Öğrenme Sorunu olan Çocukların Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 1823.

Tekin-İftar, E. (2014). Uygulamalı davranış analizi: Tanım, tarihçe ve özellikleri (s. 3-40) (Ed. E. Tekin İftar). Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara: Vize Yayıncılık.

Vuran, S. (2014). (7. Baskı) Uygun davranışlar kazandırma/Artırma (s. 17-40) (Ed. E. Tekin İftar). Davranış ve Öğrenme Sorunu olan Çocukların Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 1823.