Pekiştirmeyi ve tarifeli pekiştirmeyi aktardıktan sonra, yeni davranışların kazandırılmasından söz etmek daha kolay olacaktır. Bazen öğrencinizde hiç olmayan ancak olsa arkadaşları tarafından kabul görmesinde çok etkili olacağını düşündüğünüz bazı davranışları ya da sınıfta kural olarak koyduğunuz ancak öğrencinizde hiç mevcut olmayan davranışları öğrencilerinize kazandırmak isteyebilirsiniz. Bu gibi durumlarda da etkili olarak kullanacağınız araç yine pekiştireçler olacaktır. Yeni davranışlar kazandırmada kullanılan strateji “şekil verme” stratejisidir. Şekil verme, hedef davranışa ulaşmayı sağlayacak başarı ile sergilenen ardışık yaklaşık olarak adlandırılan davranışların ayrımlı pekiştirilmesi ile yeni davranışların kazandırılması sürecidir. Ayrımlı pekiştirme uygulaması, Uygun Olmayan Davranışlarn Azaltma ve Ortadan Kaldırma bölümünde “çocuğun yaptığı uygun olmayan davranışlara ilgi gösterilmezken gerçekleştirdiği uygun davranışlar övülür, pekiştirilir ki, bu davranışların oluşum sıklığı artırılsın” şeklinde tanımlanmıştı. Ardışık yaklaşıkları belirlemeyi ise, bu bölümde göreceğiz.

Şekil verme hedef davranışa ulaşılmasını sağlayacak ardışık yaklaşıkların becerilerin/davranışların belirlendiği, öğrencinizin davranış dağarcığında olan yaklaşığı pekiştirmeniz ile sürece başlandığı, öğrenilen yaklaşıktan pekiştirmenin geri çekilerek bir sonraki yaklaşığın pekiştirilmesiyle sürece devam edeceğiniz bir uygulamadır. Bir örnekle daha açık bir şekilde anlatmaya çalışalım.

Örneğin, öğrencinizin dikkat süresini arttırmak istiyor olun. Öğrenciniz Ali ders sırasında yapılan etkinliklere sadece beş dakika dikkatini yöneltmektedir. Oysa sizin istediğiniz Ali’nin etkinliklere en az 20 dakika süreyle dikkatini yöneltmesini sağlamaktır. O halde burada yapılması gereken, Ali’nin performansından yola çıkarak ardışık yaklaşıklar belirlemek ve bu ardışık yaklaşıkları pekiştirmektir. Bu aşamada öncelikle Ali’nin performansından başlayarak ardışık yaklaşıkları belirlemeniz gerekmektedir:

• Ali 5 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.
• Ali 7 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.
• Ali 9 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.
• Ali 12 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.
• Ali 15 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.
• Ali 20 dakika süreyle etkinliğe dikkatini yöneltir.

Ali ile şekil verme stratejisini uygularken ilk önce Ali’yi 5 dakika etkinliğe dikkatini yönelttiği için pekiştirerek işe başlayabilirsiniz. Daha sonra 7 dakika boyunca etkinliğe dikkatini yönelttiğinde pekiştirip 5 dakika için pekiştireç vermemelisiniz. Bir sonraki aşamada artık Ali’yi etkinliğe 9 dakika dikkatini yönelttiğinde pekiştirip 7 dakika için pekiştirmemelisiniz. Bu şekilde her bir basamağı atladığınızda önceki basamaktaki davranışı pekiştirmeyi kesip yeni basamaktaki süre boyunca gerçekleşen davranışı pekiştirerek hedeflediğiniz 20 dakika dikkatini yöneltmeye ulaşmayı başarabilirsiniz.

Bazen de öğrencilerinizin bazı etkinlikleri belli sürelerde tamamlamasını isteyebilirsiniz. Örneğin hafif düzeyde zihin yetersizliği olan kaynaştırma öğrenciniz Furkan’ın kendisine verilen 10 matematik problemini 15 dakikada çözmesini hedef olarak belirleyebilirsiniz. Çünkü sınıf arkadaşları 15 problemi 15 dakikada çözmektedirler. Siz de gerekli uyarlamayı yaparak Furkan için 10 problemi 15 dakikada çözme becerisini hedef olarak belirlemişsinizdir. Furkan’ın var olan performansı ise 10 problemi 25 dakikada çözmektir. O halde şekil verme stratejisini uygulayabilmek için Furkan’ın performans süresinden başlayarak ardışık yaklaşıklarını belirlemeniz gerekmektedir. 

• Furkan kendisine verilen 10 matematik problemini 25 dakikada çözer.
• Furkan kendisine verilen 10 matematik problemini 23 dakikada çözer.
• Furkan kendisine verilen 10 matematik problemini 20 dakikada çözer.
• Furkan kendisine verilen 10 matematik problemini 18 dakikada çözer.
• Furkan kendisine verilen 10 matematik problemini 15 dakikada çözer.

Burada da süreci uygularken ilk olarak Furkan 25 dakikada 10 matematik problemini çözdüğünde pekiştirilerek işe başlanmalıdır. Ardından Furkan’ın biraz daha hızlı problem çözmesi için hangi ipucu işe yarayacaksa (her bireyde etkili olan ipucu farklı olabilir, bir çocukta model ipucu çok işe yararken başka bir çocukta işe yaramadığı gözlenebilir) o ipucu verilerek Furkan’ın ikinci ardışık yaklaşık olan 23 dakikada problemleri çözmesi sağlanarak Furkan pekiştirilir. Artık 25 dakikada problemleri çözdüğünde Furkan’ı pekiştirmezsiniz. Bu şekilde, yine önceki örneklerde olduğu gibi, her bir basamağı atladığınızda önceki basamaktaki davranışı pekiştirmeyi kesip yeni basamaktaki süre boyunca gerçekleşen davranışı pekiştirerek hedeflediğiniz 15 dakikaya ulaşmayı başarabilirsiniz. Bu yaptığınız işe, davranışın akıcılığını kazandırmak diyoruz. Yani davranış çocuğunuzun akranları tarafından gerçekleştirilen sürede ya da onlara yakın bir sürede gerçekleştiriliyorsa, davranışta akıcılık kazanılmış olmaktadır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Olçay, S. (2014). Şekil verme (369-388). (Ed. E. Tekin İftar). Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara: Vize Yayıncılık.

Vuran, S. (2014). (7. Baskı) Uygun davranışlar kazandırma/Artırma (s. 17-40) (Ed. E. Tekin İftar). Davranış ve Öğrenme Sorunu olan Çocukların Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 1823.