Uygun olmayan davranışlar önlenemeyip ortaya çıktığında, bu davranışların duruma göre bazen azaltılması (örn., bir derste üç kez tuvalete gitmek isteme davranışını derste bir kereye indirmek) yeterli olabilirken bazen de tamamen ortadan kaldırılması (örn., arkadaşının saçını çekerek kendisine bakmasını isteme) gerekebilmektedir. Her iki durumda da hedef davranışın 4. Modülün b bölümünde tanımlandığı şekilde doğru olarak tanımlanması ve kayıt tutularak kaç kere ya da ne kadar süre ile gerçekleştiğinin belirlenmesi gerekmektedir. Böylelikle, davranışı istediğimiz şekilde değiştirmek için bir davranış değiştirme planı oluşturabilirsiniz. 

DAVRAYIN İŞLEVLERİNİN SIRALANDIĞI MADDELER HALİNDE ÇERÇEVELİ BİR LİSTE

Davranış değiştirme planını hazırlamak için öncelikle davranışın doğru bir şekilde tanımlanması gerektiğinden söz etmiştik. Eğer davranışı gözlenebilir ve ölçülebilir bir şekilde tanımlarsanız kayıt tutmanız daha kolay hale gelecektir. Örneğin, “Yasin çok hırçın bir çocuk. Yerinde durmuyor.” demek yerine Yasin’in değiştirmek istediğiniz davranışını gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde ifade etmek gerekmektedir. “Yasin derste boş kaldığında arkadaşlarının defterlerini sıralarından yere atmakta ya da defterleri sırada karalamaktadır.” şeklinde tanımladığınızda artık neyi gözlemleyeceğiniz net bir hal almıştır. Gözlemlerinizi kaydedecek iki davranışlı bir kayıt çizelgesi işinizi kolaylaştıracaktır.

Şekil 2

Kayıt Çizelgesi

Yukarıdaki gibi bir kayıt çizelgesi ile davranışın hangi derste kaç kez meydana geldiği bilinebilecektir. Artık nasıl bir davranış değiştirme tekniği kullanarak davranışın oluşumunu azaltacağınızı ve ortadan kaldıracağınızı belirleyebilirsiniz.

Görmezden Gelme: Görmezden gelme uygun olmayan davranışları azaltmak ve ortadan kaldırmak için uygulayabileceğiniz ilk tekniktir. Bu tekniği uygularken uygun olmayan davranış her oluştuğunda kararlı bir şekilde görmezden gelmeniz çok önemlidir. Çünkü ilk görmezden gelmeye başladığınızda davranışın oluşum sıklığı artabilecek (örn., bir derste üç kez oluşuyorsa görmezden gelmeye başladığınızda derste altı kez oluşabilir) hatta davranış çeşitlenebilecektir (örn., davranışı görmezden gelmeye başladığınızda istediği olana kadar ağlayan bir çocuk siz kararlı bir şekilde görmezden geldiğinizde kendini yere atarak ağlamaya başlayabilir). Zaman içinde sizin ve çocuğun çevresindeki diğer kişilerin kararlı bir şekilde görmezden gelmesiyle davranışı ile ilgi çekemeyeceğini ya da istediğini yaptıramayacağını fark eden öğrenciniz uygun olmayan davranışını yavaş yavaş azaltacak ve hatta zamanla ortadan kaldırabilecektir.

Görmezden gelme, öğretmenlerin en sıklıkla kullandıklarını ifade ettikleri davranış değiştirme tekniğidir. Ancak, bir süre görmezden gelinen davranış artık dayanamayarak ilk görüldüğünde ve tepki verildiğinde, davranış değiştirme sürecinde tekrar başlanılan noktaya geri dönülmüş olur. Yani en sık bu tekniği kullandığını (ve işlerine yaramadığını) ifade eden öğretmenlerimiz çoğunlukla bir noktada dayanamayarak öğrencisinin davranışına tepki vermiş ve süreci başa döndürmüştür. Dolayısıyla, uygulaması çok kolay gibi görünse de yeteri kadar kararlı bir şekilde uygulanmadığında görmezden gelme ile istenen sonucu almak mümkün olamamaktadır.

Görmezden gelme tekniği, kendine, başkalarına ve çevresine zarar verme gibi davranışlarda uygulanamayacak bir tekniktir. Görmezden gelmeye başlandığında davranışta oluşabilecek artış ve çeşitlenme nedeniyle öğrencinin kendisine, arkadaşlarına ya da çevresindeki eşyalara zarar verdiği durumlarda bu tekniği uygulamak çok uygun olmayacaktır.

Ayrımlı Pekiştirme: Ayrımlı pekiştirme, görmezden gelme tekniğinin tamamlayıcısı olarak kullanılması gereken bir teknik olarak bilinir. Görmezden gelmeyi uygularken çocuğun uygun olmayan davranışları görmezden gelinir. Ayrımlı pekiştirmede ise, çocuğun yaptığı uygun davranışları fark ederek bu davranıştan dolayı memnuniyetinizi çocuğa gösterirsiniz. Başka bir şekilde söylemek gerekirse, ayrımlı pekiştirme uygulanırken, çocuğun yaptığı uygun olmayan davranışlara ilgi gösterilmezken gerçekleştirdiği uygun davranışlar övülür, pekiştirilir ki bu davranışların oluşum sıklığı artırılsın. 

Yine bir örnekle uygulamayı anlatmaya çalışalım. Örneğin Atakan sınıfta tahtada yazılı olanları arkadaşının defterine yazmasına yardım ettiğinde Emel hanım “Atakan arkadaşına yardımcı olman çok güzel. Aferin sana.” der. Öğrencilerin sınıf düzeylerine göre sunulacak ödül türü farklılaştırılmalıdır. Örneğin 10. Sınıfta matematik dersinde sorunun cevabını söylemek için el kaldıran Erkan’a Cemil bey “Erkan arkadaşlarının ne dediğini hiç anlamadım, el kaldırdığın için sen söyle cevabı.” diyerek yaşına uygun bir tepki vermiş olacaktır. Bu sırada Cemil Bey diğer bir öğrencisi Serdar’ın ders sırasında arkadaşları ile konuşarak şakalaşmasını görmezden gelmektedir. Burada önemli olan, kaç yaşında, hangi sınıf düzeyinde olursa olsun, öğrencinizin uygun davranışını fark etmeniz ve bunu yaşına ve düzeyine uygun bir şekilde öğrencinize de fark ettirmenizdir. Böylelikle öğrencileriniz uygun olmayan davranışlar sergileyerek sizin ilginizi çekmeye gereksinim duymayacaktır.

Tepkinin Bedeli: Tepkinin bedeli de uygun olmayan davranışların azaltılmasında ve ortadan kaldırılmasında kullanılabilen ve etkili olan tekniklerdendir. Tepkinin bedeli tekniğinin kullanılabilmesi için öğrencinizin önceden sergilediği uygun davranışları karşılığında çeşitli pekiştireçler (ödüller) kazanmış olması gerekmektedir ki uygun olmayan davranışı sergilediğinde kazanmış olduğu pekiştireçlerden bir kısmını geri alabilesiniz. 

Uygun davranışların arttırılması bölümünde yer verdiğimiz dönüştürülebilir sembol pekiştirme sistemini hatırlayınız. O sistem içinde tepkinin bedeli tekniğini uygulamanız çok daha kolay olacaktır. Çünkü öğrencilerinize uygun davranışları karşılığında dönüştürmesi için verdiğiniz semboller öğrenciniz uygun olmayan davranışlar sergilediğinde kolaylıkla geri alınabilecek ödüllerdir. Yiyecek, içecek ya da etkinlik pekiştireçleri geri alınabilir pekiştireçler olmadığı için bu teknikte kullanmak mümkün olmayacaktır. Bu nedenle sembol ve nesnel pekiştireçler tepkinin bedeli içinde kullanılabilecek pekiştireç türleri olarak belirtilebilir.

Örneğin, Kaan Öğretmen sınıfında dönüştürülebilir sembol pekiştirme sistemi ile tepkinin bedeli tekniğini birlikte kullanarak öğrencilerinin uygun davranışlarını arttırırken uygun olmayan davranışlarını da ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Öğrencileri önceden belirlediği hedef (uygun) davranışları sergilediğinde önceden belirlediği sayıda sembol pekiştireç kazanırken, uygun olmayan davranışlar sergilediklerinde yine önceden belirlediği miktarda sembollerini öğretmenlerine geri vermektedirler. Böylelikle sergiledikleri uygun olmayan davranışların karşılığı olarak belli sayıda pekiştireçlerini bedel olarak vermektedirler. Kaan Öğretmen öğrencilerindeki uygun davranışların artışını ve uygun olmayan davranışların azalmasını bu teknikleri kararlılıkla uygulayarak kolayca gözlemlemiştir. 

Bölüm başından beri anlatmaya çalışılan nokta, uygun olmayan davranışların da uygun davranışlar gibi öğrenildiğidir. Eğer uygun olmayan davranışlara uygun davranışlara gösterilenden fazla ilgi gösterilirse, uygun olmayan davranışların tekrar sergilenme olasılığını arttırmış olursunuz. O halde, uygun olmayan davranışları görmezden gelerek uygun davranışları da gördükçe fark ederek ve fark ettiğinizi de öğrencilerinize belli ederek bekledikleri ilgiyi uygun davranışlarına göstermiş olursunuz ve böylelikle de uygun davranışlarının sergilenme olasılığını arttırmış olursunuz.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Bilmez, H. ve Tekin-İftar, E. (2014). Veri toplama (s. 99-144) (Ed. E. Tekin İftar). Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara: Vize Yayıncılık.

Düzkantar, A. (2014). (7. Baskı) Uygun olmayan davranışları azaltma/ortadan kaldırma (s. 41-62) (Ed. E. Tekin İftar). Davranış ve Öğrenme Sorunu olan Çocukların Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 1823.

Tekin-İftar, E. (2014). Uygulamalı davranış analizi: Tanım, tarihçe ve özellikleri (s. 3-40) (Ed. E. Tekin İftar). Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara: Vize Yayıncılık.

Vuran, S. (2014). (7. Baskı) Uygun davranışlar kazandırma/Artırma (s. 17-40) (Ed. E. Tekin İftar). Davranış ve Öğrenme Sorunu olan Çocukların Eğitimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 1823.